Nguồn: Ruby Wang, “China is emerging as a key testing ground for healthcare innovations”, Nikkei Asia, 10/11/2026
Biên dịch: Phạm Ánh Minh
Các nước khác trên thế giới có thể học hỏi từ những thành công và thất bại của Trung Quốc trong lĩnh vực này.
Lĩnh vực chăm sóc sức khỏe đang cần những đột phá công nghệ cấp thiết hơn bao giờ hết. Mặc dù các loại thuốc mới và công cụ y tế kỹ thuật số đã cho thấy tiềm năng giảm bớt áp lực cho ngành, thách thức đặt ra là liệu những hứa hẹn đó có thực sự chuyển hóa thành các giải pháp chăm sóc sức khỏe hữu ích, có giá cả phải chăng và bền vững hay không.
Trong bối cảnh đó, Trung Quốc đang nổi lên như một trong những “phòng thí nghiệm” quan trọng nhất thế giới.
Trong thập kỷ qua, tổng giá trị các thương vụ cấp phép dược phẩm từ Trung Quốc đã tăng gấp 54 lần, đạt gần 136 tỷ USD vào năm 2025, và tiếp tục vượt xa con số đó tính đến tháng 10 năm 2026. Các tập đoàn dược phẩm lớn trên toàn cầu, bao gồm Pfizer, AstraZeneca, GSK và Roche, đều đang tìm đến các công ty Trung Quốc. Những lợi thế của Trung Quốc về tốc độ phát triển, chi phí và quy mô nghiên cứu lâm sàng trở nên đặc biệt hấp dẫn trong bối cảnh ngành dược phẩm đang phải đối mặt với làn sóng hết hạn bằng sáng chế.
Trong khi đó, các nhà sản xuất thiết bị y tế Trung Quốc đang cạnh tranh trên thị trường quốc tế trong những lĩnh vực như chẩn đoán hình ảnh, chẩn đoán y khoa và robot phẫu thuật. Họ thường đưa ra mức giá thấp hơn đáng kể, đồng thời khẳng định vị thế là những đối thủ cạnh tranh đáng gờm nhờ chất lượng kỹ thuật và hiệu năng vận hành. Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu thiết bị y tế của Trung Quốc đạt 24 tỷ USD.
Những đột phá có thể bắt nguồn từ các phòng thí nghiệm hoặc công ty khởi nghiệp, nhưng thành công của chúng lại phụ thuộc vào các cơ quan quản lý, bệnh viện, đơn vị bảo hiểm, bác sĩ lâm sàng và bệnh nhân.
Tôi đã nghiên cứu những hệ quả quốc tế ngày càng lớn của quá trình chuyển đổi đổi mới y tế tại Trung Quốc: cách các đột phá công nghệ trở thành những phương pháp điều trị hiệu quả, mô hình kinh doanh khả thi và dịch vụ chăm sóc sức khỏe hữu ích, cũng như những cơ hội và rủi ro mà kinh nghiệm của Trung Quốc cho thấy trên con đường đó.
Tin tức mới nhất trong lĩnh vực công nghệ sinh học vào ngày 19/10 cho thấy Công ty Dược phẩm Hansoh của Trung Quốc đã công bố hợp tác với gã khổng lồ dược phẩm Roche của Thụy Sĩ để phát triển thuốc liên hợp kháng thể điều trị ung thư. Thỏa thuận bao gồm khoản thanh toán trước 400 triệu đô la, thêm 110 triệu đô la sau một năm và hơn 15 tỷ đô la tiền thanh toán theo từng giai đoạn tiềm năng.
Nhưng đằng sau những con số nổi bật ấy, phần lớn giá trị tiềm năng vẫn phụ thuộc vào sự phát triển trong tương lai cũng như thành công về mặt pháp lý và thương mại.
Ngay cả sau khi được cơ quan quản lý phê duyệt, vẫn còn những thách thức liên quan đến việc hoàn trả chi phí, áp dụng tại bệnh viện, bảo đảm an toàn lâu dài và sự chấp nhận của các bác sĩ lâm sàng. Một phương pháp điều trị hiệu quả vẫn có thể gặp khó khăn về mặt thương mại khi phải cạnh tranh với những đối thủ đã có chỗ đứng, trong khi quyền sở hữu trí tuệ và các điều khoản cấp phép sẽ quyết định nhà phát triển có thể giữ lại bao nhiêu giá trị kinh tế từ sản phẩm của mình.
Thỏa thuận giữa Roche và Hansoh cũng cho thấy sự thay đổi trong bức tranh đổi mới dược phẩm toàn cầu. Hansoh sẽ dẫn dắt giai đoạn phát triển ban đầu, trong khi Roche đóng góp năng lực lâm sàng và thương mại quốc tế cho các giai đoạn sau. Cơ hội ngày càng nằm ở việc kết hợp những thế mạnh xuyên biên giới, dù các điều khoản trong những quan hệ đối tác này sẽ quyết định cách thức phân chia giá trị.
Ngoài ra, AI cũng đặt ra những yêu cầu khắt khe để có thể đạt được thành công.
Hãy xét công nghệ PANDA (viết tắt của “Phát hiện ung thư tuyến tụy bằng trí tuệ nhân tạo” – PANcreatic cancer Detection with Artificial intelligence), một hệ thống chẩn đoán dựa trên AI do phòng thí nghiệm DAMO Academy của Alibaba phát triển nhằm phát hiện các bất thường ở tuyến tụy thông qua hình ảnh chụp CT không tiêm thuốc cản quang. Công nghệ này đã được Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ công nhận là “Thiết bị đột phá” vào năm 2025.
Ung thư tuyến tụy vốn nổi tiếng là rất khó phát hiện sớm. PANDA có tiềm năng tạo ra sự khác biệt rất lớn. Tuy nhiên, ngay cả những hệ thống chẩn đoán ưu việt nhất cũng cần có cơ sở hạ tầng, nguồn vốn và năng lực lâm sàng phù hợp để có thể được đưa vào sử dụng trong thực tế.
Việc phát hiện bệnh sớm sẽ không mang lại nhiều giá trị nếu bệnh nhân không thể tiếp cận các xét nghiệm cần thiết để xác nhận chẩn đoán, được điều trị bởi bác sĩ chuyên khoa và tiếp tục được theo dõi phù hợp. PANDA đã được đánh giá tại các bệnh viện, song khả năng triển khai thường quy trên diện rộng cũng như những lợi ích mà công cụ này có thể mang lại ở cấp độ dân số vẫn cần được kiểm chứng.
Đối với các nhà cung cấp dịch vụ chăm sóc sức khỏe và các công ty công nghệ ở những nước khác, kinh nghiệm của Trung Quốc cho thấy việc triển khai có thể tạo ra giá trị ở đâu, cũng như việc đầu tư vào các công nghệ đầy hứa hẹn có thể dẫn đến những kết quả không mong muốn như thế nào. Việc nghiên cứu những thất bại của Trung Quốc có thể mang giá trị thương mại tương đương với việc nghiên cứu những thành công của nước này.
Ví dụ, nền tảng sức khỏe AI Ant Afu của ông lớn tài chính – công nghệ Ant Group đã mở rộng với tốc độ đáng kinh ngạc, thu hút 150 triệu người dùng và gần 20 triệu lượt hỏi đáp về sức khỏe mỗi ngày vào tháng 9 năm 2026, chỉ hơn một năm kể từ khi ra mắt. Các dịch vụ của nền tảng này bao gồm tư vấn sức khỏe bằng AI, các trợ lý ảo được phát triển cùng bác sĩ chuyên khoa và những công cụ hỗ trợ quy trình làm việc lâm sàng. Sự tăng trưởng nhanh chóng này cho thấy các bệnh viện và bệnh nhân tại Trung Quốc đã quen với các nền tảng kỹ thuật số từ trước khi AI tạo sinh xuất hiện. Ant Afu có thể tận dụng phạm vi tiếp cận người tiêu dùng đã được thiết lập của Ant Group để giảm bớt những rào cản mà các công ty AI y tế độc lập phải đối mặt.
Tuy nhiên, sự tăng trưởng nhanh chóng vẫn để lại những câu hỏi thương mại chưa được giải quyết. Tài chính y tế, quy trình lâm sàng và quản trị dữ liệu có sự khác biệt đáng kể giữa các thị trường. Số lượng người dùng của Afu cho thấy phạm vi tiếp cận, nhưng lại không nói lên nhiều điều về hiệu quả lâm sàng, lợi nhuận hay tính bền vững lâu dài.
Câu hỏi lớn hơn là ai sẽ kiểm soát mối quan hệ giữa bệnh nhân, nhà cung cấp dịch vụ và các nền tảng công nghệ; ai chịu trách nhiệm về mặt lâm sàng; và giá trị thương mại sẽ được phân chia như thế nào.
Thị trường cạnh tranh tại Trung Quốc khuyến khích các doanh nghiệp nhanh chóng thử nghiệm những ý tưởng mới, nhưng đồng thời cũng dẫn đến tình trạng sao chép và đầu tư mang tính đầu cơ. Đối với doanh nghiệp và nhà đầu tư, tốc độ phổ biến nhanh của một sản phẩm có thể phản ánh mức chi tiêu cho quảng bá và áp lực cạnh tranh không kém gì nhu cầu bền vững của thị trường. Khi sự hào hứng ban đầu và dòng vốn đầu tư dần lắng xuống, những mô hình kinh doanh nào vẫn có thể duy trì hiệu quả?
Bên cạnh những bất ổn về lâm sàng và thương mại này, các công ty quốc tế hiện còn phải đối mặt với rủi ro chính trị ngày càng gia tăng khi đổi mới trong lĩnh vực chăm sóc sức khỏe ngày càng gắn chặt với chủ quyền công nghệ và an ninh quốc gia.
Đạo luật An ninh Quốc gia Đầu tư Công nghệ Sinh học, được đề xuất tại Washington vào tháng 8, sẽ mở rộng việc giám sát đầu tư ra nước ngoài đối với công nghệ sinh học của Trung Quốc, bao gồm nghiên cứu và phát triển dược phẩm, qua đó có khả năng ảnh hưởng đến cách các công ty thiết kế cấu trúc và tài trợ cho các quan hệ đối tác.
Một tháng sau, Bắc Kinh công bố một kế hoạch dược phẩm đầy tham vọng kéo dài năm năm, hướng tới những đổi mới mang tính độc đáo hơn và thành công thương mại trên toàn cầu. Vào ngày 16/10, Trung Quốc đề xuất các biện pháp kiểm soát mới đối với việc chuyển giao ra nước ngoài một số công nghệ tiên tiến được lựa chọn, bao gồm công nghệ sinh học và trí tuệ nhân tạo.
Các biện pháp này khác nhau về mục đích và phạm vi, và hiện vẫn chỉ dừng lại ở mức đề xuất. Dự thảo của Trung Quốc phân biệt rõ giữa việc chuyển giao các nền tảng công nghệ cốt lõi với các quan hệ đối tác về cấp phép và nghiên cứu, vốn vẫn có thể tiếp tục diễn ra.
Tuy nhiên, môi trường thay đổi có thể tác động đến cách các công ty tiếp cận các nền tảng công nghệ hoặc cấp phép cho từng sản phẩm riêng lẻ, cách thức quản lý quyền sở hữu trí tuệ, cũng như cách tổ chức các quan hệ đối tác quốc tế về nghiên cứu và thương mại hóa. Đối với các quốc gia và doanh nghiệp nằm ngoài Trung Quốc và Mỹ, điều này có thể mở ra những cơ hội mới.
Trong lĩnh vực chăm sóc sức khỏe, những tính toán này mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Tiến bộ khoa học từ lâu đã dựa vào hợp tác quốc tế, vì vậy bất kỳ hạn chế nào làm gián đoạn những quan hệ đối tác đang vận hành hiệu quả đều có thể ảnh hưởng đến việc liệu các phương pháp điều trị có đến được tay bệnh nhân hay không, cũng như thời điểm và tốc độ tiếp cận của họ.
Sự trỗi dậy của Trung Quốc trong lĩnh vực đổi mới y tế đang làm thay đổi những giả định của một ngành vốn đã quen hướng về Mỹ và châu Âu để tìm kiếm các đổi mới tiên phong. Điều này tạo ra cơ hội cho các công ty tham gia vào quá trình phát triển, đánh giá, tài trợ và cung ứng, đồng thời đặt ra những quyết định hệ trọng liên quan đến giá trị lâm sàng, lợi nhuận thương mại và rủi ro địa chính trị.
Một công nghệ đổi mới có thể vừa là một thành tựu khoa học, vừa là một khoản đầu tư thương mại đầy rủi ro, đồng thời lại mang ý nghĩa khác biệt đối với chính bệnh nhân và các hệ thống y tế sẽ sử dụng những đổi mới đó.
Trải nghiệm của Trung Quốc mang đến một cơ hội hiếm có để xem xét điều gì xảy ra khi một nền kinh tế lớn theo đuổi đổi mới trong lĩnh vực chăm sóc sức khỏe với tốc độ và tham vọng cao như vậy. Những thành công và thất bại của quốc gia này cung cấp bằng chứng giá trị về những khoản đầu tư nào mang lại lợi ích lâu dài, cũng như những trường hợp mà tiến bộ công nghệ có thể vượt xa các thể chế cần thiết để chuyển hóa công nghệ đó thành dịch vụ chăm sóc sức khỏe tốt hơn.
Ruby Wang là một bác sĩ lâm sàng người Anh, cố vấn về chiến lược và chính sách chăm sóc sức khỏe tại công ty tư vấn LINTRIS Health có trụ sở tại Anh, và là tác giả cuốn sách “China Cure: The Rise of a Biotech, AI Medicine and Global Health Superpower”.
