Nguồn: Chris Horton, “The KMT and CCP form united front against Taiwan’s sovereignty”, Nikkei Asia, 08/04/2026
Biên dịch: Phạm Ánh Minh
Lãnh đạo hai đảng của người Trung Quốc sẽ tiến hành một cuộc gặp trong tuần này.
Vào những năm 1920, hai đảng này hợp sức chống lại các thế lực quân phiệt ở miền Bắc Trung Quốc. Vào những năm 1930, họ tạm gác mâu thuẫn để liên minh kháng chiến chống Nhật. Ngày nay, hai kẻ thù chung nguồn gốc này – Quốc dân Đảng và Đảng Cộng sản Trung Quốc – lại đang cùng nhau ngồi lại một lần nữa.
Kẻ thù lần này là ai? Chủ quyền của Đài Loan.
Lãnh đạo Quốc dân Đảng đã tiến hành một chuyến thăm Trung Quốc và dự kiến gặp Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Trung Quốc Tập Cận Bình. Đây là chuyến thăm Trung Quốc đầu tiên của một lãnh đạo Quốc dân Đảng đương nhiệm trong một thập kỷ qua.
Chủ tịch Quốc dân Đảng Trịnh Lệ Văn phát biểu tại Câu lạc bộ Phóng viên nước ngoài tại Đài Loan vào cuối tháng Ba rằng “Đồng thuận 1992 và phản đối sự độc lập của Đài Loan là những nền tảng chính trị chung duy nhất cho hòa bình trong quan hệ hai bờ.”
Đồng thuận 1992 là thỏa thuận giữa đảng của Trịnh và Đảng Cộng sản, khẳng định rằng Đài Loan là một phần của Trung Quốc. Hai đời tổng thống gần đây dưới sự lãnh đạo của đảng Dân Tiến cầm quyền không tìm kiếm sự độc lập, thay vào đó khẳng định rằng Đài Loan đã là một quốc gia độc lập, có chủ quyền từ khi thực hiện cải cách dân chủ từ ba thập kỷ trước.
Đảng Cộng sản Trung Quốc thì khẳng định Đài Loan là một phần lãnh thổ nước này dù chưa từng thực sự cầm quyền tại hòn đảo này. Còn Quốc dân Đảng nắm độc quyền quyền lực chính trị ở Đài Loan từ năm 1945 đến cải cách dân chủ vào những năm 1990, trước khi ảnh hưởng của đảng này dần suy yếu.
Cuộc gặp dự kiến diễn ra trong tuần này giữa Trịnh và Tập đang chiếm vị trí trang nhất trên toàn thế giới. Tuy vậy, đa số các bài báo đều bỏ qua bối cảnh quan trọng rằng đây sẽ là cuộc gặp giữa hai đảng theo chủ nghĩa dân tộc – sắc tộc của Trung Quốc và đều phản đối quyền tự quyết của Đài Loan.
Tháng Mười năm ngoái, khi đang vận động tranh cử cho chức Chủ tịch Quốc dân Đảng, Trịnh đã cam kết sẽ khiến người Đài Loan tự hào nói rằng “Tôi là người Trung Quốc.” Trong một cuộc khảo sát sau đó, 62% người trả lời không đồng tình với tuyên bố này, và chỉ có chưa tới 25% đồng tình.
Truyền thông quốc tế thường chỉ phác họa Quốc dân Đảng như là đảng đối lập ở Đài Loan mà không nhắc tới việc đảng này tự nhận mình là đảng của người Trung Quốc. Khi Quốc dân Đảng được thành lập tại Trung Quốc vào năm 1894, Đài Loan vẫn đang trong những năm cuối cùng bị đô hộ một phần bởi Đế chế Mãn Thanh. Trong những năm sau đó, hòn đảo này bị Nhật Bản xâm lược và đô hộ. Ngoại trừ một Tổng lãnh sự quán vào những năm 1930 tại Đài Bắc (khi đó gọi là Taihoku), Quốc dân Đảng không có bất cứ sự hiện diện nào tại Đài Loan cho tới khi họ đến hòn đảo này sau khi Nhật Bản đầu hàng năm 1945.
Năm 1949, để tránh bị tiêu diệt bởi cuộc cách mạng cộng sản do Mao Trạch Đông lãnh đạo, Tưởng Giới Thạch đã chuyển chính phủ của Trung Hoa Dân Quốc, chế độ độc tài quân sự do Quốc dân Đảng lãnh đạo, đến Đài Loan. Hơn 1 triệu người Trung Quốc đã chạy sang Đài Loan, nơi vốn đã có hơn 6 triệu người Đài Loan sinh sống.
Lo sợ sự thâm nhập của Cộng sản, Tưởng Giới Thạch đã ban hành thiết quân luật tại Đài Loan, kéo dài 38 năm, kết thúc vào năm 1987. Trong thời gian đó, Quốc Dân Đảng đã hành quyết hàng nghìn người Đài Loan và Trung Quốc, đồng thời bỏ tù ít nhất 140.000 người.
Thiết quân luật của Quốc dân Đảng cũng áp đặt danh tính Trung Quốc lên tất cả người dân ở Đài Loan, kể cả người bản địa. Vào những năm 1990, các cuộc cải cách hiến pháp lớn nhằm dân chủ hóa Trung Hoa Dân Quốc đã cho phép bản sắc Đài Loan trỗi dậy. Đảng Dân Tiến là bên hưởng lợi chính từ sự trỗi dậy đó và hiện là đảng cầm quyền.
Chiến thắng trong các cuộc bầu cử tổng thống năm 2000 và 2004 của Trần Thủy Biển thuộc Đảng Dân Tiến đã trở thành cái gai trong mắt của cả Quốc dân Đảng lẫn Đảng Cộng sản Trung Quốc – cả hai đảng này đều không muốn chấp nhận một Đài Loan độc lập – đến mức mà hai đảng này quyết định bình thường hóa quan hệ vào năm 2005.
Hai thập kỷ kể từ đó, quan hệ giữa hai đảng đã ngày càng gần gũi hơn.
Với một Trung Quốc ngày càng lớn mạnh về kinh tế lẫn tiềm lực quân sự, Đảng Cộng sản Trung Quốc dần chiếm ưu thế trong mối quan hệ, còn Quốc dân Đảng thì dần tỏ ra nhún nhường. Đây là sự đảo ngược so với những lần liên minh trước, cho dù có phần mong manh, vào nửa đầu thế kỷ 20. Trong hai Mặt trận Thống nhất giữa hai đảng trong quá khứ, Quốc dân Đảng nắm vị trí áp đảo hơn.
Dù mối quan hệ hiện tại giữa hai bên có được coi là một Mặt trận Thống nhất thứ ba hay không, không thể phủ nhận rằng ngôn từ của họ ngày càng có sự đồng thuận, cũng như việc các cuộc gặp gỡ cấp cao đang diễn ra sôi nổi.
Vào năm 2022 và 2025, Phó Chủ tịch Quốc dân Đảng khi đó là Hạ Lập Ngôn đã gặp gỡ các quan chức Đảng Cộng sản Trung Quốc bên kia eo biển khi đang diễn ra các cuộc tập trận hỗn hợp của Trung Quốc quanh Đài Loan.
Tại Thâm Quyến năm 2019, Hàn Quốc Du, đương kim Chủ tịch Lập pháp viện và ứng cử viên thất bại của Quốc dân Đảng trong cuộc bầu cử tổng thống năm 2020, đã gặp Lưu Kết Nhất, cựu lãnh đạo Văn phòng Sự vụ Đài Loan của Trung Quốc, cam kết ủng hộ Đồng thuận 1992.
Vào tháng Tư năm 2024, Phó Khôn Kỳ, lãnh đạo nhóm nghị sĩ của Quốc dân Đảng, đã dẫn đầu một phái đoàn gồm 17 nghị sĩ Quốc dân Đảng đến Bắc Kinh. Tại đây, họ đã gặp Ủy viên Thường vụ Bộ Chính trị Vương Hỗ Ninh, người được Tập Cận Bình giao phụ trách vấn đề Đài Loan, tại Đại lễ đường Nhân dân.
Kể từ khi nhậm chức năm 2022, Thị trưởng Đài Bắc và ngôi sao đang lên của Quốc dân Đảng Tưởng Vạn An đã có nhiều cuộc gặp với các quan chức Văn phòng Sự vụ Đài Loan, cả ở Trung Quốc và Đài Bắc. Cuộc tập trận của Trung Quốc quanh Đài Loan hồi tháng Mười Hai năm ngoái đã diễn ra một ngày sau khi Tưởng kết thúc chuyến thăm gần đây nhất.
Điều đáng chú ý là không có cuộc gặp nào giữa Quốc dân Đảng và Đảng Cộng sản Trung Quốc dẫn đến việc Bắc Kinh nới lỏng lập trường rằng Đài Loan phải bị Trung Quốc sáp nhập.
Tập Cận Bình gắn việc sáp nhập Đài Loan dân chủ với “sự phục hưng vĩ đại của dân tộc Trung Hoa”, và không loại trừ khả năng xâm lược quân sự để đạt được mục tiêu đó. Việc Mỹ bán vũ khí cho Đài Loan, cùng với ngân sách quốc phòng đặc biệt do Tổng thống Lại Thanh Đức của đảng Dân Tiến đề xuất, đang cản trở mục tiêu của Tập. Cho đến nay, liên minh do Quốc dân Đảng lãnh đạo với Đảng Nhân dân Đài Loan vốn nhỏ hơn và thân Bắc Kinh hơn đã ngăn chặn được khoản ngân sách quốc phòng đặc biệt này.
Sự cản trở này đã làm dấy lên những câu hỏi ở Washington và các nước thân thiện khác về ý chí tự vệ của Đài Loan. Trong khi thế giới đang suy đoán liệu và khi nào Tập Cận Bình có thể xâm lược Đài Loan, họ lại bỏ qua thực tế rằng ông Tập đang có “tay trong” ngay trong chính cơ quan lập pháp Đài Loan để thực hiện mệnh lệnh của mình.
Lương Văn Kiệt, Phó chủ nhiệm và người phát ngôn của Hội đồng các vấn đề đại lục của Đài Loan cho biết vào ngày 2/4 rằng mục tiêu trong lời mời của Tập tới Trịnh Lệ Văn “là để cố gắng cắt đứt việc Đài Loan mua vũ khí từ Mỹ, cũng như việc hợp tác với các nước khác.”
Cũng giống trường hợp của người tiền nhiệm Thái Anh Văn ở hai nhiệm kỳ trước, Tập Cận Bình từ chối đàm phán với Tổng thống Lại Thanh Đức trừ khi ông Lại đồng ý với bản Đồng thuận 1992 – một điều không thể chấp nhận được với bất kỳ lãnh đạo Đảng Dân Tiến nào. Vào tháng Mười năm 2024, Lại đề xuất các cuộc đàm phán nhằm tiến tới một thỏa thuận mới giữa hai bờ eo biển, nhưng đã bị Bắc Kinh bác bỏ ngay lập tức. Dường như họ muốn hợp tác với Quốc dân Đảng hơn.
Nhà phân tích Dương Quang Thuấn ở Đài Bắc cho biết: “Bằng cách tiếp đón Trịnh Lệ Văn, Tập có thể phát tín hiệu rằng ông ta có thể giải quyết được vấn đề Đài Loan một cách hiệu quả nhờ tận dụng Quốc dân Đảng. Đảng này đã thể hiện rằng mình có khả năng đóng một vai trò quyết định trong cơ quan lập pháp nhờ liên minh với Đảng Nhân dân Đài Loan, ngăn chặn được các dự luật mà chính quyền Đảng Dân Tiến và Washington ủng hộ.”
Quan hệ với Washington là tối quan trọng với Lại và Đảng Dân Tiến để có thể ngăn chặn nỗ lực xâm lược của Trung Quốc. Với khả năng cuộc gặp thượng đỉnh giữa Tập và Trump sẽ diễn ra vào tháng tới, viễn cảnh lãnh đạo của một đảng chính trị Đài Loan bắt tay với Tập sẽ khiến nỗ lực tiếp cận Mỹ của Lại trở nên phức tạp hơn bất kỳ cuộc tập trận nào của Trung Quốc.
“Cuộc gặp giữa Tập và Trịnh không chỉ cho thấy khả năng của ông Tập trong việc làm gián đoạn nỗ lực của Mỹ nhằm nâng cao năng lực phòng thủ của Đài Loan, mà còn củng cố thêm ấn tượng rằng Đài Loan thiếu đi ý chí chính trị để tự vệ.” Dương Quang Thuấn nhận xét. “Bằng cách tạo điều kiện để Quốc dân Đảng thúc đẩy các yếu tố trong chương trình nghị sự của Đảng Cộng sản Trung Quốc nhằm làm suy yếu khả năng tự vệ của Đài Loan, Bắc Kinh hoàn toàn có thể làm sâu sắc thêm những nghi ngờ của Washington về Đài Loan.”
Chris Horton là một nhà báo sống tại Đài Bắc và là tác giả của cuốn sách “Ghost Nation: The Story of Taiwan and Its Struggle for Survival” được xuất bản bởi Macmillan vào năm 2025.
