Nguồn: Thitinan Pongsudhirak, “The ASEAN Paradox”, Project Syndicate, 12/11/2026
Biên dịch: Viên Đăng Huy
Khi Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) họp Hội nghị cấp cao lần thứ 49, một loạt rạn nứt đã phơi bày những hạn chế về thể chế của khối. Nhưng giữa một trật tự toàn cầu đang rạn vỡ, ASEAN phải lựa chọn: biến quyền triệu tập của mình thành hành động phối hợp, hoặc bị thu hẹp thành đấu trường cho sự cạnh tranh giữa các cường quốc.
Khi các nhà lãnh đạo Đông Nam Á khoác tay nhau chụp bức ảnh đại gia đình quen thuộc tại Hội nghị cấp cao Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) ở Manila từ ngày 16 đến 18/11, hình ảnh đoàn kết ấy sẽ che khuất một thực tế: sát thềm kỷ niệm 60 năm thành lập, khối này đang chia rẽ hơn và kém hiệu quả hơn bao giờ hết. Giữa một trật tự toàn cầu đang rạn vỡ, ASEAN đứng trước lựa chọn: biến quyền triệu tập của mình thành hành động phối hợp, hoặc bị thu hẹp thành đấu trường cho sự cạnh tranh giữa các cường quốc.
Các đường đứt gãy xuất hiện ở khắp nơi. Khói mù từ các đám cháy rừng ở Indonesia trong những tháng gần đây đã bao trùm Singapore và Malaysia. Thái Lan và Campuchia đã xảy ra các cuộc đụng độ biên giới, suýt biến thành chiến tranh toàn diện hồi năm ngoái. Myanmar hiện do một kẻ đảo chính trở thành tổng thống lãnh đạo, người đang muốn giành lại ghế tại bàn họp các nhà lãnh đạo. Còn Philippines, nước chủ nhà của hội nghị, đang đối đầu với Trung Quốc, một thế giằng co mà hầu hết các nước láng giềng đều muốn tránh.
Tuy vậy, Đông Nam Á cần ASEAN hơn bao giờ hết, bởi tổ chức này mang lại cho các nước thành viên sự hiện diện và tiếng nói trên trường quốc tế.
Phải thừa nhận rằng ASEAN không có nguy cơ sụp đổ. Rủi ro nằm ở một chỗ tinh vi hơn. Mỗi vết nứt đều phơi bày một hạn chế về thể chế. Với Myanmar, đó là khả năng thực thi: ông Min Aung Hlaing, vị tướng đã lật đổ và giam giữ nhà lãnh đạo dân chủ Aung San Suu Kyi hồi tháng 2/2021, đã ký Đồng thuận Năm điểm của ASEAN vào tháng 4 năm đó, rồi sau đó phớt lờ nó. Khối này đáp lại bằng cách cấm người đứng đầu chính quyền quân sự tham dự các hội nghị cấp cao ASEAN.
Nhưng sau khi giành chiến thắng trong cuộc bầu cử do quân đội tổ chức hồi tháng 12 và tháng 1, trong đó việc bỏ phiếu chỉ giới hạn ở những khu vực do chính quyền quân sự kiểm soát và loại trừ nhiều vùng rộng lớn của đất nước, ông Min Aung Hlaing đã cởi bỏ quân phục tướng lĩnh để mặc thường phục vào tháng 4. Chủ nghĩa thực dụng chính trị lạnh lùng đã buộc Trung Quốc và Ấn Độ phải công nhận ông, trong khi một nửa số thành viên ASEAN, do Thái Lan dẫn đầu, cũng đã chính thức tiếp đón ông, tức là trên thực tế đã bình thường hóa quan hệ.
Tương tự, xung đột Thái Lan – Campuchia đã phơi bày giới hạn trong năng lực duy trì hòa bình vốn được ca tụng nhiều của ASEAN. Giao tranh hồi tháng 7/2025 khiến hàng chục người thiệt mạng và khoảng 300.000 người phải rời bỏ nhà cửa. Lệnh ngừng bắn đầu tiên đạt được sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump đe dọa áp thuế, dẫn tới thỏa thuận “ngừng bắn đổi lấy thương mại” ký vào tháng 10/2025. Nhưng thỏa thuận này sụp đổ chỉ vài tháng sau đó, khi các cuộc đụng độ biên giới khiến thêm nhiều người phải di dời. Nếu không có sức ép từ Mỹ, ASEAN không thể tự mình chấm dứt giao tranh. Hiện hai bên đang sử dụng cơ chế “hòa giải bắt buộc” theo Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển để giải quyết xung đột song phương.
Trong khi đó, căng thẳng ở Biển Đông cho thấy ASEAN thiếu một lập trường chung đối với bên ngoài. Trung Quốc khai thác sự khác biệt trong cách các nước thành viên nhìn nhận mình để theo đuổi các yêu sách trên biển, khiến Philippines bị đặt vào thế dễ tổn thương, nhất là khi nước Mỹ dưới thời Trump khó đoán định. Philippines muốn hoàn tất Bộ quy tắc ứng xử ở Biển Đông, vốn đã được hứa hẹn từ lâu, tại hội nghị lần này. Nhưng ngay cả khi bộ quy tắc được hoàn tất, một văn bản thiếu cơ chế ràng buộc cũng khó có thể ngăn chặn các hành vi xâm phạm của Trung Quốc.
Các đám cháy than bùn ở Indonesia phơi bày rạn nứt rõ ràng nhất, bởi các cường quốc không hề đóng vai trò nào trong đó. Khói mù đã khiến trường học ở Malaysia phải đóng cửa và gây ra giai đoạn không khí độc hại kéo dài nhất tại Singapore kể từ năm 2015, kéo theo các cuộc tẩy chay của người tiêu dùng, những màn khẩu chiến giữa các bộ trưởng và việc cắt giảm lượng khí đốt Indonesia xuất khẩu qua đường ống sang Singapore.
Nhưng riêng Indonesia không thể giải quyết vấn đề này. Hiệp định ASEAN về ô nhiễm khói mù xuyên biên giới đã có hiệu lực từ năm 2003, song mục tiêu xây dựng một khu vực không khói mù vào năm 2020 đã bị lùi sang năm 2030. Singapore đã gửi thông báo tới mười công ty có trụ sở trong nước vì có liên hệ với các đám cháy gây ra đợt khói mù hiện nay. Một hiệp ước không thể vươn tới các phòng họp hội đồng quản trị như vậy thì khó có thể bảo vệ người dân trong khu vực khỏi làn khói độc hại.
Những đường đứt gãy này càng trở nên quan trọng hơn bao giờ hết, bởi cuộc cạnh tranh Mỹ – Trung đã chuyển sang hình thức cưỡng ép, với thuế quan, kiểm soát xuất khẩu, khoáng sản then chốt và chuỗi cung ứng bị biến thành vũ khí, đúng vào lúc chủ nghĩa đa phương từng che chắn cho các nước nhỏ đang bị xói mòn. Trong bối cảnh đó, giá trị của ASEAN với tư cách một vùng đệm, cầu nối và bên môi giới rất dễ bị bỏ qua. Dù không có chính sách đối ngoại thống nhất hay lực lượng quân sự chung, ASEAN đóng vai trò là một bên đối thoại duy nhất đại diện cho gần 700 triệu dân và khoảng 4 nghìn tỷ USD sản lượng kinh tế. Tổ chức này cũng quy tụ Mỹ, Trung Quốc, Nga, Nhật Bản, Ấn Độ và các nước khác tại Hội nghị cấp cao Đông Á cùng các diễn đàn liên quan.
Trong khi các nhà lãnh đạo kêu gọi các nước cùng chí hướng lập ra những liên minh tự nguyện giữa lúc trật tự toàn cầu “đứt gãy”, các nước thành viên ASEAN đã bắt đầu đa dạng hóa lựa chọn: Indonesia nay là thành viên đầy đủ của BRICS, còn Malaysia, Thái Lan và Việt Nam là các nước đối tác. Nhưng những quốc gia này cần một điểm neo ngay trong khu vực, nếu không sự đa dạng hóa có thể biến thành phân mảnh. Nhiệm vụ lúc này là chứng minh vai trò trung tâm của ASEAN.
Nhiệm kỳ chủ tịch của Singapore năm 2027 mở ra cơ hội cho một số cải cách lớn. ASEAN nên tổ chức ít hội nghị cấp cao hơn, mỗi năm chỉ một cuộc họp cấp lãnh đạo, còn các bộ trưởng phải chịu trách nhiệm về kết quả thực hiện. Khối này cũng nên tuyển chọn tổng thư ký dựa trên năng lực, với nhiệm kỳ ngắn hơn và phụ thuộc vào hiệu quả công việc, thay vì bổ nhiệm một người cho nhiệm kỳ năm năm theo cơ chế luân phiên bảng chữ cái. Và sự tham gia linh hoạt nên trở thành chuẩn mực, mở rộng công thức “ASEAN trừ X” vốn được sử dụng cho hội nhập kinh tế sang các liên minh tự nguyện về những vấn đề như an ninh hàng hải, thực thi các biện pháp chống khói mù và các trung tâm lừa đảo. ASEAN cũng sẽ được lợi nếu trao quyền cho chủ tịch tiền nhiệm, đương nhiệm và kế nhiệm làm trung gian hòa giải xung đột, thúc đẩy các thỏa thuận hiện có và khởi xướng những sáng kiến mới.
Cuối cùng, việc Myanmar trở lại các hội nghị cấp cao nên gắn với những tiêu chí có thể đo lường được, như chấm dứt các cuộc không kích nhằm vào dân thường, cho phép tiếp cận nhân đạo, thả các tù nhân chính trị, trong đó có bà Aung San Suu Kyi, và có một đặc phái viên được mọi bên chấp nhận.
Mục tiêu không phải là biến ASEAN thành một cơ quan siêu quốc gia hay một khối địa chính trị, mà là khôi phục khát vọng lập hội năm 1967, khi năm nước láng giềng còn dè chừng lẫn nhau nhận ra rằng những bất hòa giữa họ ít nguy hiểm hơn việc đơn độc đối mặt với áp lực từ bên ngoài. Số thành viên từ đó đã tăng lên 11, và các nước thành viên cần nhớ rằng bền bỉ tồn tại không đồng nghĩa với có năng lực hành động; lựa chọn lúc này là củng cố quan hệ đối tác hoặc bị chia rẽ và bẻ gãy từng nước một.
THITINAN PONGSUDHIRAK là giáo sư tại Khoa Khoa học Chính trị, Đại học Chulalongkorn, đồng thời là nghiên cứu viên cao cấp tại Viện Nghiên cứu An ninh và Quốc tế của trường.
