18/10/1972: Đạo luật Nước sạch được ban hành tại Mỹ

Nguồn: Clean Water Act becomes law, History.com

Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng

Vào ngày này năm 1972, Đạo luật Nước sạch (Clean Water Act, CWA) chính thức được ban hành. Sau nhiều thế kỷ các dòng sông, con suối, hồ, và vịnh ở Mỹ bị khai thác bừa bãi và đối xử thiếu ý thức, đạo luật mang tính bước ngoặt này đã lần đầu tiên trong lịch sử thiết lập những quy định khắt khe về ô nhiễm và kiểm soát chất lượng đối với nguồn nước trên toàn quốc.

Trong thập niên 1960, những sự thật vô cùng kinh hoàng về tình trạng ô nhiễm nguồn nước đã bị phanh phui. Một cuộc khảo sát năm 1968 cho thấy ô nhiễm ở Vịnh Chesapeake khiến ngư dân mất hàng triệu đô la doanh thu, trong khi một nghiên cứu năm 1969 phát hiện ra rằng mức độ vi khuẩn trên Sông Hudson cao gấp 170 lần giới hạn cho phép. Continue reading “18/10/1972: Đạo luật Nước sạch được ban hành tại Mỹ”

17/10/1835: Nghị quyết thành lập Texas Rangers được thông qua

Nguồn: The first resolution formally creating the Texas Rangers is approved, History.com

Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng

Vào ngày này năm 1835, người dân Texas đã thông qua một nghị quyết thành lập lực lượng Texas Rangers. Đây là một đội ngũ nhân viên thực thi pháp luật được vũ trang và cưỡi ngựa, với nhiệm vụ “tuần tra và bảo vệ khu vực biên giới giữa Sông Brazos và Sông Trinity.”

Giữa lúc cuộc nổi dậy chống lại Mexico đang diễn ra, các nhà lãnh đạo Texas cảm thấy họ cần một lực lượng vũ trang bán chính thức. Lực lượng này sẽ bảo vệ những người định cư ở khu vực biên giới hẻo lánh của Cộng hòa Ngôi sao Đơn độc (Lone Star Republic) trước binh lính của Santa Ana cũng như những người bản địa; và Texas Rangers đã đảm nhận vai trò này. Tuy nhiên, sau khi giành chiến thắng trong cuộc chiến tranh cách mạng với Mexico một năm sau đó, người dân Texas quyết định giữ lại lực lượng Rangers. Họ vừa làm nhiệm vụ chống lại người Mỹ bản địa và người Mexico, vừa đóng vai trò là cơ quan thực thi pháp luật chính dọc theo vùng biên giới thưa thớt dân cư của Texas. Continue reading “17/10/1835: Nghị quyết thành lập Texas Rangers được thông qua”

15/10/1970: Đạo luật RICO về chống băng đảng được thông qua

Nguồn: RICO Act passed, heralding decline of the mob, History.com

Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng

Vào ngày này năm 1970, trong nỗ lực nhằm ngăn chặn hoạt động của các băng đảng tại Mỹ, Quốc hội đã thông qua Đạo luật về các Tổ chức Gian lận và Tham nhũng (Racketeer Influenced and Corrupt Organizations Act). Đạo luật này, thường được biết đến là Đạo luật RICO, tăng cường các hình phạt đối với những cá nhân phạm tội dưới danh nghĩa là một thành viên của các tổ chức tội phạm. Theo các điều khoản của đạo luật, bất kỳ ai bị kết án đều có thể phải đối mặt với mức án lên tới 20 năm tù và buộc phải nộp lại cho chính phủ toàn bộ lợi nhuận kiếm được từ các hoạt động phi pháp. Continue reading “15/10/1970: Đạo luật RICO về chống băng đảng được thông qua”

13/10/2021: Diễn viên William Shatner bay vào vũ trụ

Nguồn: William Shatner goes to space, History.com

Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng

Vào ngày này năm 2021, nam diễn viên người Canada William Shatner – nổi tiếng nhất với vai diễn mang tính biểu tượng Thuyền trưởng Kirk trong loạt phim “Star Trek” – đã bước lên tàu vũ trụ Blue Origin của Jeff Bezos cùng ba người khác. Ở tuổi 90, ông trở thành người lớn tuổi nhất còn sống từng bay vào không gian. Các đài truyền hình cũng đã phát sóng sự kiện phóng tàu lịch sử này. Continue reading “13/10/2021: Diễn viên William Shatner bay vào vũ trụ”

Thế giới hôm nay: 13/10/2026

Nguồn: The Economist | Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng

Tổng thống Volodymyr Zelensky cho biết Nga tấn công sáu cơ sở năng lượng của Ukraine, chỉ vài giờ sau khi Donald Trump tuyên bố “lệnh ngừng bắn năng lượng.” Tổng thống Ukraine khẳng định nước này sẽ tiếp tục tấn công Nga trừ phi Điện Kremlin chấp nhận thỏa thuận. Trước đó, Trump đã lên tiếng bảo vệ quyết định dỡ bỏ lệnh trừng phạt đối với dầu diesel của Nga, bất chấp sự phản đối từ các thành viên Đảng Dân chủ và một số thành viên Đảng Cộng hòa.

Meta ra mắt Muse Wonder, một mô hình ngôn ngữ lớn mà hãng công nghệ này khẳng định sẽ đưa họ lên tuyến đầu trong việc phát triển AI. Dù bước vào cuộc đua AI khá muộn, công ty này đã đổ hàng tỷ đô la vào công nghệ này trong một năm rưỡi qua nhằm nỗ lực bắt kịp các đối thủ như OpenAI và Anthropic. Giá cổ phiếu của Meta theo đó tăng 4,7%. Continue reading “Thế giới hôm nay: 13/10/2026”

11/10/1987: Tấm thảm AIDS lần đầu tiên được trưng bày tại National Mall

Nguồn: AIDS Quilt displayed for the first time on the National Mall, History.com

Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng

Vào ngày này năm 1987, Tấm thảm Tưởng niệm AIDS (AIDS Memorial Quilt), được khâu lại từ 1.920 mảnh vải nhằm tưởng nhớ những người đã qua đời vì căn bệnh này, đã chính thức được trưng bày tại National Mall ở Washington, D.C. Sự kiện ra mắt tấm thảm – trải dài trên một diện tích lớn hơn cả một sân bóng đá – diễn ra cùng thời điểm với Cuộc Diễu hành Quốc gia vì Quyền của Người Đồng tính nữ và Đồng tính nam. Continue reading “11/10/1987: Tấm thảm AIDS lần đầu tiên được trưng bày tại National Mall”

10/10/1767: Mason và Dixon vạch ra đường ranh giới chia cắt các thuộc địa

Nguồn: Mason and Dixon draw a line, dividing the colonies, History.com

Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng

Vào ngày này năm 1767, Charles Mason và Jeremiah Dixon chính thức hoàn tất cuộc khảo sát ranh giới giữa hai thuộc địa Pennsylvania và Maryland, cùng với những khu vực mà sau này sẽ trở thành hai bang Delaware và West Virginia. Trước đó, hai nhà khảo sát người Anh đã được gia tộc Penn và Calvert thuê để giải quyết tranh chấp ranh giới giữa hai thuộc địa tư hữu của họ là Pennsylvania và Maryland. Continue reading “10/10/1767: Mason và Dixon vạch ra đường ranh giới chia cắt các thuộc địa”

08/10/1840: Hawaii thông qua bản hiến pháp đầu tiên

Nguồn: Hawaii adopts its first constitution, History.com

Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng

Vào ngày 08/10/1840, Vương quốc Hawaii (cách viết bản địa: Hawai’i) đã thông qua bản hiến pháp đầu tiên, giúp thiết lập chính quyền chính thức và trao quyền bình đẳng cho mọi công dân của quốc gia độc lập này, tuyên bố rằng “các thủ lĩnh và người dân đều được bảo vệ dưới cùng một đạo luật.”

Được thông qua dưới thời Vua Kamehameha III trị vì, hệ thống mới này đã thiết lập một cơ cấu chính quyền mà trong đó người dân lần đầu tiên có thể bỏ phiếu bầu ra Hạ viện. Cơ quan này sẽ cùng hội đồng các thủ lĩnh nắm giữ quyền lập pháp – mang lại cho giới bình dân tiếng nói đầu tiên của họ trong bộ máy chính quyền. Bản hiến pháp cũng giúp thành lập hệ thống trường công lập và Tòa án Tối cao đầu tiên của Hawaii. Continue reading “08/10/1840: Hawaii thông qua bản hiến pháp đầu tiên”

06/10/1926: Babe Ruth lập kỷ lục tại World Series

Nguồn: Babe Ruth sets a World Series record, History.com

Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng

Vào ngày này năm 1926, tay đập bóng cừ khôi Babe Ruth của đội Yankee đã lập kỷ lục ghi ba cú home run trước đội St. Louis Cardinals trong trận thứ tư của giải World Series. Yanks đã giành chiến thắng trong trận đấu đó với tỷ số 10-5, nhưng bất chấp màn trình diễn vô tiền khoáng hậu của Ruth, họ lại để mất chức vô địch ở trận thứ bảy. Năm 1928, cũng trong trận thứ tư của một kỳ World Series khác giữa Yanks-Cards, Ruth đã san bằng kỷ lục của chính mình khi đánh bay thêm ba quả bóng ra khỏi cùng sân vận động đó. Continue reading “06/10/1926: Babe Ruth lập kỷ lục tại World Series”

04/10/2011: Người đàn ông ngồi tù 25 năm được minh oan nhờ ADN

Nguồn: Man who served 25 years for murder exonerated by DNA, History.com

Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng

Vào ngày này năm 2011, Michael Morton – người từng phải ngồi tù 25 năm vì tội sát hại vợ mình – đã được trả tự do sau khi bằng chứng ADN chỉ ra một người đàn ông khác mới là thủ phạm. Công tố viên trong vụ án này sau đó đã bị buộc tội che giấu những bằng chứng cho thấy sự vô tội của Morton.

Quay trở lại vào chiều ngày 13/08/1986, một người hàng xóm đã phát hiện Christine Morton (31 tuổi) bị đánh đến chết trên giường tại nhà riêng ở Hạt Williamson, Texas (gần Austin). Đây là nơi cô sống cùng chồng là Michael – quản lý một cửa hàng tạp hóa – và cậu con trai 3 tuổi của họ. Sáu tuần sau, Morton, một người chưa từng có tiền án tiền sự hay lịch sử bạo lực, đã bị bắt vì tội sát hại Christine. Continue reading “04/10/2011: Người đàn ông ngồi tù 25 năm được minh oan nhờ ADN”

03/10/1873: Quân đội Mỹ treo cổ bốn thủ lĩnh tộc Modoc

Nguồn: U.S. Army hangs four Modoc leaders for the murder of a Civil War general, History.com

Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng

Vào ngày này năm 1873, Quân đội Mỹ đã treo cổ bốn người Mỹ bản địa bị kết tội sát hại vị tướng thời Nội chiến Edward Canby trong Chiến tranh Modoc ở Oregon. Canby là quan chức quân sự cấp cao nhất và là một trong số ít những vị tướng từng bị người Mỹ bản địa giết chết.

Giống như hầu hết các cuộc xung đột quân sự của lính Mỹ với người bản địa, Chiến tranh Modoc bắt nguồn từ việc tranh giành đất đai. Một hiệp ước được ký vào năm 1864 đã buộc một nhóm người Modoc dưới sự lãnh đạo của Kintpuash – thường được người Mỹ biết đến với cái tên Captain Jack – phải chuyển đến một khu dành riêng cho người bản địa (reservation) ở phía đông nam Oregon. Khu vực này vốn do người Klamath kiểm soát, và họ xem người Modoc là những kẻ xâm nhập không mong muốn trên vùng đất truyền thống của mình. Phẫn nộ trước sự ngược đãi từ người Klamath, Kintpuash và những người theo ông đã rời bỏ khu dành riêng vào năm 1870, quay trở lại lãnh thổ cũ và tiếp tục lối sống săn bắt-hái lượm truyền thống. Continue reading “03/10/1873: Quân đội Mỹ treo cổ bốn thủ lĩnh tộc Modoc”

01/10/1890: Thành lập Vườn Quốc gia Yosemite

Nguồn: Yosemite National Park established, History.com

Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng

Vào ngày này năm 1890, một đạo luật của Quốc hội Mỹ đã chính thức thành lập Vườn Quốc gia Yosemite, quê hương của những kỳ quan thiên nhiên như khối đá Half Dome và những cây tùng bách khổng lồ. Nhà tiên phong về môi trường John Muir (1838–1914) cùng các cộng sự của ông đã nỗ lực vận động để thành lập công viên. Đạo luật sau đó được Tổng thống Benjamin Harrison ký ban hành, mở đường cho nhiều thế hệ người đi bộ đường dài, người cắm trại và những người yêu thiên nhiên, cùng với vô số biển báo “Xin đừng cho gấu ăn.” Continue reading “01/10/1890: Thành lập Vườn Quốc gia Yosemite”

29/09/2008: Chỉ số Dow sụt giảm kỷ lục trong một ngày

Nguồn: Dow suffers record-breaking single-day drop, History.com

Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng

Vào ngày này năm 2008, sau khi Quốc hội Mỹ không thể thông qua được kế hoạch giải cứu ngân hàng trị giá 700 tỷ USD, chỉ số công nghiệp Dow Jones đã giảm 777,68 điểm, mức giảm điểm trong một ngày lớn nhất trong lịch sử của chỉ số này vào thời điểm đó.

Mức giảm 7% của Dow Jones khi ấy đã vượt qua đợt giảm 684,81 điểm vào ngày 17/09/2001 (ngày giao dịch đầu tiên sau sự kiện 11/9). Tương tự, chỉ số S&P 500 cũng mất 8,8% giá trị, mức giảm trong ngày lớn nhất kể từ năm 1987, còn chỉ số Nasdaq giảm 9,1%, mức giảm điểm trong ngày lớn nhất của chỉ số này trong vòng tám năm. Continue reading “29/09/2008: Chỉ số Dow sụt giảm kỷ lục trong một ngày”

27/09/1960: Ngày mất Sylvia Pankhurst

Nguồn: British suffragette Sylvia Pankhurst dies, History.com

Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng

Vào ngày này năm 1960, Sylvia Pankhurst – nhà đấu tranh vì quyền bầu cử cho phụ nữ người Anh và là người theo chủ nghĩa xã hội quốc tế – đã qua đời tại Addis Ababa, Ethiopia, hưởng thọ 78 tuổi.

Sinh ra tại Manchester, Anh, vào năm 1882, Sylvia Pankhurst là con gái của bà Emmeline Pankhurst, một người đi tiên phong trong việc bảo vệ quyền bầu cử của phụ nữ bắt đầu hoạt động từ cuối những năm 1880. Sylvia giành được học bổng tại Đại học Nghệ thuật Hoàng gia và trong thời gian ở London, bà đã chia thời gian giữa việc học và việc tham gia vào chiến dịch của mẹ mình nhằm giành quyền bầu cử cho nữ giới. Cùng với mẹ và chị gái – Christabel – Sylvia đã góp phần thành lập Liên đoàn Xã hội và Chính trị Phụ nữ (WSPU) vào năm 1903, một tổ chức chính trị hoạt động vì mục tiêu bình đẳng giới, với trọng tâm là mang lại quyền bầu cử cho phụ nữ. Continue reading “27/09/1960: Ngày mất Sylvia Pankhurst”

26/09/1980: Làng Olympic Lake Placid mở cửa lại thành nhà tù liên bang

Nguồn: Lake Placid’s Olympic Village reopens as federal prison, History.com

Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng

Vào ngày này năm 1980, Làng Olympic Lake Placid đã mở cửa trở lại như một cơ sở cải tạo liên bang, đáp ứng yêu cầu của Quốc hội Mỹ về việc chuyển đổi mục đích sử dụng khu vực này sau kỳ Thế vận hội. Được xây dựng với mục tiêu đảm bảo an ninh cho các vận động viên sau các vụ tấn công khủng bố tại Thế vận hội năm 1972, thiết kế của khu phức hợp này đặc biệt phù hợp để cải tạo thành một nhà tù. Continue reading “26/09/1980: Làng Olympic Lake Placid mở cửa lại thành nhà tù liên bang”

24/09/1964: Báo cáo của Ủy ban Warren được trình lên Tổng thống Johnson

Nguồn: Warren Commission report delivered to President Johnson, History.com

Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng

Vào ngày này năm 1964, Tổng thống Lyndon B. Johnson đã nhận được báo cáo từ một ủy ban đặc biệt về vụ ám sát Tổng thống John F. Kennedy, diễn ra vào ngày 22/12/1963 tại Dallas, Texas.

Do kẻ ám sát là Lee Harvey Oswald đã bị một người đàn ông tên là Jack Ruby giết chết gần như ngay sau khi sát hại Kennedy, nên động cơ ám sát Tổng thống của Oswald vẫn là một ẩn số. Bảy ngày sau vụ ám sát, Johnson thành lập Ủy ban Tổng thống về Vụ Ám sát Tổng thống Kennedy để điều tra về cái chết của ông. Ủy ban này do Chánh án Tối cao Pháp viện Earl Warren đứng đầu nên thường được biết đến với tên gọi Ủy ban Warren. Ủy ban kết luận rằng Oswald đã hành động một mình, đồng thời chỉ ra rằng Cơ quan Mật vụ thiếu sự chuẩn bị cho chuyến thăm Dallas của JFK và đã thất bại trong việc bảo vệ ông một cách thỏa đáng. Continue reading “24/09/1964: Báo cáo của Ủy ban Warren được trình lên Tổng thống Johnson”

22/09/1993: Tàu hỏa trật bánh tại đầm lầy ở Alabama

Nguồn: Train derails in Alabama swamp, History.com

Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng

Vào ngày này năm 1993, một đoàn tàu Amtrak trên đường tới Miami bị trật bánh gần Mobile, bang Alabama, khiến 47 người thiệt mạng. Đây là vụ tai nạn chết người nghiêm trọng nhất trong lịch sử Amtrak, bắt nguồn từ sự bất cẩn của thủy thủ đoàn một tàu kéo trong điều kiện sương mù dày đặc.

Khi đó, chuyến tàu mang tên Sunset Limited chạy theo hành trình từ Los Angeles qua Texas tới New Orleans, trước khi tiếp tục đến Miami, bang Florida. Chuyến tàu đặc biệt được nhiều hành khách lớn tuổi lựa chọn vì họ không muốn di chuyển bằng máy bay hoặc ô tô. Rạng sáng ngày 22/9, đoàn tàu đang chạy qua Alabama. Ba đầu máy kéo theo tám toa xe rời Mobile lúc 1 giờ 30 phút sáng, hướng về Birmingham và đi qua một vùng đầm lầy. Continue reading “22/09/1993: Tàu hỏa trật bánh tại đầm lầy ở Alabama”

20/09/1878: Ngày sinh Upton Sinclair

Nguồn: Upton Sinclair is born, History.com

Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng

Vào ngày này năm 1878, Upton Sinclair, nhà văn và nhà cải cách xã hội từng đoạt giải Pulitzer, chào đời tại Baltimore, bang Maryland. Sinclair xuất thân từ một gia đình miền Nam từng khá giả nhưng sau đó sa sút. Khi ông lên 10 tuổi, cả gia đình chuyển đến New York. Từ năm 15 tuổi, ông đã kiếm tiền bằng cách viết những cuốn tiểu thuyết bình dân giá rẻ, qua đó có thể trang trải học phí tại City College of New York và Đại học Columbia. Continue reading “20/09/1878: Ngày sinh Upton Sinclair”

19/09/1952: John Steinbeck xuất bản ‘Phía đông Vườn Địa đàng’

Nguồn: John Steinbeck publishes ‘East of Eden’, History.com

Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng

Vào ngày này năm 1952, mười hai năm sau khi giành giải Pulitzer với tiểu thuyết Chùm nho uất hận (The Grapes of Wrath), John Steinbeck đã xuất bản cuốn sử thi hoành tráng Phía đông Vườn Địa đàng (East of Eden), củng cố di sản của ông như một trong những nhà văn xuất sắc nhất nước Mỹ. Dù ban đầu giới phê bình còn nhiều ý kiến trái chiều về cuốn tiểu thuyết – một phiên bản thời hiện đại của câu chuyện sử thi trong Kinh Thánh về Cain và Abel – Phía đông Vườn Địa đàng đã nhanh chóng vươn lên dẫn đầu danh sách bán chạy nhất và được đông đảo công chúng coi là kiệt tác của Steinbeck. Continue reading “19/09/1952: John Steinbeck xuất bản ‘Phía đông Vườn Địa đàng’”

17/09/1996: Oprah ra mắt câu lạc bộ sách nổi tiếng

Nguồn: Oprah launches influential book club, History.com

Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng

Vào ngày này năm 1996, người dẫn chương trình trò chuyện ban ngày Oprah Winfrey đã ra mắt một câu lạc bộ sách trên truyền hình và công bố cuốn “The Deep End of the Ocean” của Jacquelyn Mitchard là lựa chọn đầu tiên của mình. Câu lạc bộ Sách của Oprah nhanh chóng trở thành một thế lực vô cùng ảnh hưởng trong giới xuất bản, bởi sự bảo chứng của nữ MC nổi tiếng hoàn toàn có thể đưa một cuốn sách trước đó ít người biết đến lọt vào danh sách bán chạy nhất. Continue reading “17/09/1996: Oprah ra mắt câu lạc bộ sách nổi tiếng”