Nguồn: Katsuji Nakazawa, “US leaves no paper trail of Xi-Trump exchanges on Taiwan,” Nikkei Asia, 21/05/2026
Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng
Trong một khoảnh khắc ngoại giao lớn, Chủ tịch Tập Cận Bình tuần trước đã tiếp đón người đồng cấp Mỹ Donald Trump tại Bắc Kinh, vinh danh ông như một vị quốc khách tại hội nghị thượng đỉnh Mỹ-Trung đầu tiên được tổ chức tại thủ đô sau chín năm.
Nhưng hai bên đã không thể tổ chức một cuộc họp báo chung để thể hiện với khán giả trong và ngoài nước những kết quả của “ngoại giao nước lớn” của Tập. Tệ hơn, thượng đỉnh còn không có bất kỳ thỏa thuận bằng văn bản nào được công bố chung.
Phải đến Chủ Nhật ngày 17/5 — tại Mỹ, hai ngày sau khi Trump trở về Washington — Nhà Trắng mới công bố một tờ thông tin về chuyến đi Trung Quốc của Tổng thống, phác thảo những gì họ gọi là “các thỏa thuận lịch sử” mà Trump đã đàm phán với Tập.
Sự chậm trễ đáng kể như vậy là điều bất thường. Một số quan chức chính phủ Mỹ đã phải ở lại Bắc Kinh để giải quyết các vấn đề gai góc đang chia rẽ hai cường quốc và hoàn thiện các chi tiết của tài liệu này.
Điều vô cùng bất ngờ với nhiều người là tờ thông tin của Mỹ không hề nhắc đến Đài Loan — vốn được Tập mô tả là “vấn đề quan trọng nhất trong quan hệ Trung-Mỹ” trong các cuộc hội đàm với Trump.
Chính quyền Trump đã không để lại bằng chứng nào về vấn đề Đài Loan dưới dạng văn bản — một nỗ lực kiểm soát rủi ro có chủ đích.
Lần gặp gần đây nhất của Trump và Tập là vào ngày 30/10 tại một căn cứ không quân của Hàn Quốc ở Busan, bên lề thượng đỉnh APEC. Hai bên đã đồng ý một thỏa thuận đình chiến tạm thời cho cuộc thương chiến, nhưng sau đó Trump nói rằng vấn đề Đài Loan đã không được đưa ra thảo luận.
Phát biểu với các phóng viên trên Không lực Một vào thứ Sáu ngày 15/5 — trên đường trở về Washington — Trump nói rằng dù ông và Tập “đã nói chuyện rất nhiều về Đài Loan,” ông “không đưa ra cam kết nào” với Tập.
Điều này nhất quán với việc Mỹ bỏ qua vấn đề Đài Loan trong tờ thông tin.
Điều đáng chú ý là Trump cũng tiết lộ ông đã được Tập hỏi trực tiếp rằng liệu Mỹ có bảo vệ Đài Loan nếu Trung Quốc tấn công hòn đảo tự trị này hay không. “Câu hỏi đó đã được Chủ tịch Tập đặt ra cho tôi hôm nay. Tôi đáp rằng, tôi không nói về chuyện đó,” Trump kể lại.
Nếu đúng như vậy, điều đó có nghĩa là Trump phần lớn vẫn duy trì chính sách “mơ hồ chiến lược” về Đài Loan của các đời chính quyền Mỹ trước đây. Những tuyên bố này và các cuộc trao đổi khác về Đài Loan giữa Trump và Tập lẽ ra phải là điểm nhấn bí mật trong các cuộc hội đàm của họ.
Ngay từ đầu các cuộc hội đàm vào ngày 14/5, và trong một nỗ lực rõ ràng nhằm thu hút sự chú ý của Trump đồng thời phô trương sức mạnh của Trung Quốc, Tập đã nhắc đến Bẫy Thucydides — lý thuyết giải thích cách mà căng thẳng về cấu trúc và các cuộc đụng độ bạo lực trở thành quy luật khi một cường quốc toàn cầu đang lên đe dọa thay thế một bá quyền cũ.
Theo Tân Hoa Xã, Tập đã nói với Trump: “Liệu Trung Quốc và Mỹ có thể vượt qua Bẫy Thucydides và tạo ra một mô hình mới cho quan hệ nước lớn hay không?”
Trong các cuộc hội đàm vào ngày 14/5, Tập cũng cảnh báo Trump rằng nếu vấn đề Đài Loan không được xử lý ổn thỏa, “hai nước sẽ xảy ra đụng độ và thậm chí là xung đột, đặt toàn bộ quan hệ vào vòng nguy hiểm nghiêm trọng.”
Tân Hoa Xã và nhiều phương tiện truyền thông khác của Trung Quốc đã nhanh chóng đưa tin về những phát ngôn này của Tập — đây dường như là một phần trong nỗ lực tuyên truyền trong nước của chính quyền Tập.
Vấn đề đặt ra là cách Trung Quốc nhìn nhận những phát ngôn của Trump liên quan đến Đài Loan.
Cũng trong ngày thứ Sáu đó, nhà ngoại giao hàng đầu của Trung Quốc Vương Nghị đã thông báo tóm tắt cho truyền thông trong nước về thượng đỉnh Mỹ-Trung. Vương — Ủy viên Bộ Chính trị Đảng Cộng sản kiêm Ngoại trưởng Trung Quốc — đã ngồi cạnh Tập tại hội nghị thượng đỉnh.
“Trung Quốc và Mỹ nhất trí về tầm quan trọng sống còn của việc bảo vệ hòa bình và ổn định hai bờ eo biển,” Tân Hoa Xã dẫn lời Vương. “Để đảm bảo điều này, người ta không bao giờ được chiều theo hay ủng hộ ‘Đài Loan độc lập,’ bởi vì ‘Đài Loan độc lập’ và hòa bình hai bờ eo biển là những điều không thể dung hòa như nước với lửa.”
“Ấn tượng của chúng tôi sau thượng đỉnh là phía Mỹ thấu hiểu lập trường của Trung Quốc, xem trọng các quan ngại của Trung Quốc và — cũng giống như phần còn lại của cộng đồng quốc tế — không đồng tình hay chấp nhận việc Đài Loan tiến tới độc lập.”
Nhận xét này của Vương có thể được xem là xuất phát trực tiếp từ Tập.
Và nó cũng để lại không gian cho phép chính quyền Tập tránh được những xích mích với một Trump khó đoán. Nếu đó chỉ là “ấn tượng” của đội ngũ Tập, thì Mỹ sẽ không bác bỏ điều đó sau này.
Theo một chuyên gia am hiểu về các cuộc đàm phán Mỹ-Trung hiện tại, Trung Quốc đã hiểu trước rằng Mỹ sẽ không nhắc đến Đài Loan trong tờ thông tin dành cho khán giả Mỹ.
“Vương Nghị cũng cố gắng duy trì giọng điệu kiềm chế về vấn đề Đài Loan trong cuộc họp báo — vốn dành cho khán giả Trung Quốc,” chuyên gia này cho biết.
Tập đã có những lời lẽ cứng rắn về vấn đề này trong cuộc gặp với Trump, tạo ra sức hút mạnh mẽ đối với khán giả trong nước. Vì vậy, Vương không cần phải đưa ra những bình luận chi tiết hơn trong cuộc họp báo.
Ấn tượng mà Tập để lại sau các cuộc hội đàm với Trump về vấn đề Đài Loan là vô cùng quan trọng đối với nền chính trị nội bộ của Trung Quốc.
Các thế hệ lãnh đạo đảng liên tiếp ở Trung Quốc đã không ngừng thúc đẩy “câu chuyện” về một quốc gia đang tiến tới giấc mơ ấp ủ từ lâu là thống nhất Đài Loan với Trung Quốc đại lục.
Đã 13 năm trôi qua kể từ khi chính quyền Tập nhậm chức. Nếu nhận thức rằng Đài Loan đã rõ ràng bắt đầu tiến tới độc lập được chia sẻ chính thức trong nội bộ đảng cầm quyền, đó sẽ là một bước lùi đối với Tập.
Khi chuyện đó xảy ra, Tập sẽ phải đối mặt với những lời chỉ trích gay gắt ở trong nước, đồng thời phải ngay lập tức quyết định việc sử dụng vũ lực để ngăn chặn Đài Loan độc lập.
Điều này sẽ dồn Tập vào chân tường. Trong tình trạng hiện tại, không có gì đảm bảo Quân Giải phóng Nhân dân chắc chắn sẽ chiến thắng trong một cuộc đụng độ toàn diện với quân đội Mỹ — một phần vì quân đội Trung Quốc đang trong tình trạng xáo trộn tạm thời do cuộc thanh trừng các quan chức cấp cao chưa từng có của Tập.
Trong khi đó, lời cảnh báo nghiêm khắc của Trump đối với Đài Loan về việc không theo đuổi độc lập trong một cuộc phỏng vấn với Fox News đã gây ra nhiều tiếng vang.
Trong cuộc phỏng vấn được phát sóng vào thứ Sáu, Trump nói: “Tôi không muốn ai đó tuyên bố độc lập. Và, bạn biết đấy, chúng ta sẽ phải vượt qua 9.500 dặm [hơn 15.200 km] để tham gia một cuộc chiến. Tôi không muốn điều đó. Tôi muốn họ hạ nhiệt. Tôi muốn Trung Quốc hạ nhiệt.”
Mỹ đã không để lại bằng chứng văn bản nào về các cuộc trao đổi của Trump với Tập về Đài Loan. Nhưng việc chính quyền Đài Loan của Tổng thống Lại Thanh Đức cảm thấy áp lực vẫn là điều dễ hiểu.
Đôi khi, Trump tạo ra ấn tượng nguy hiểm rằng ông có thể sử dụng Đài Loan như một con bài mặc cả với Trung Quốc. Điều này cũng liên quan đến vấn đề Mỹ bán vũ khí cho Đài Loan — thứ giờ đây đã trở thành tâm điểm.
Hôm Chủ Nhật, Đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer đã nói với đài truyền hình ABC rằng các chính quyền Mỹ trong quá khứ đã tạm dừng bán vũ khí cho Đài Loan “nhiều lần.”
“Nước Mỹ đã bán vũ khí cho Đài Loan trong nhiều năm,” Greer nói. “Cũng đã có nhiều lần họ quyết định không bán. Ngay lúc này, Tổng thống đang cân nhắc cách xử lý vấn đề đó.”
Phát biểu với các phóng viên vào thứ Sáu trên chuyến bay trở về Washington, Trump nói rằng ông sẽ “đưa ra quyết định trong một thời gian khá ngắn tới đây” liên quan đến một gói bán vũ khí mới cho Đài Loan.
Trong một nhận xét cũng có thể khiến Trung Quốc phẫn nộ, Trump nói rằng ông cần thảo luận vấn đề này với người đang “điều hành Đài Loan” — ám chỉ Tổng thống Đài Loan Lại Thanh Đức, nhân vật bị Bắc Kinh xem là kẻ ly khai nguy hiểm.
Trong hội nghị thượng đỉnh của họ, Tập và Trump đã cố gắng duy trì thỏa thuận đình chiến thương mại tạm thời giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới, nhưng tình thế vẫn rất mong manh.
“Một quan hệ ổn định chiến lược mang tính xây dựng” đã nổi lên như một khẩu hiệu mới nhằm bổ sung cho thỏa thuận đình chiến còn mong manh đó — nhấn mạnh việc duy trì sự ổn định trong quan hệ song phương để kiểm soát rủi ro đụng độ.
Trong cuộc họp báo vào thứ Sáu, Vương tuyên bố “sự thấu hiểu chính trị quan trọng nhất” đạt được tại thượng đỉnh Mỹ-Trung là “thỏa thuận xây dựng một quan hệ Trung-Mỹ ổn định chiến lược mang tính xây dựng.”
Trung Quốc kỳ vọng xây dựng một quan hệ như vậy trong nhiệm kỳ thứ hai của Trump và xa hơn nữa. Nhiệm kỳ hiện tại của Trump sẽ hết hạn vào tháng 1/2029.
Trong tờ thông tin của mình, Mỹ xác nhận rằng Trump và Tập đã đồng ý “xây dựng một quan hệ ổn định chiến lược mang tính xây dựng trên cơ sở công bằng và có đi có lại.”
Tờ thông tin cho biết Trung Quốc sẽ mua ít nhất 17 tỷ USD các sản phẩm nông nghiệp của Mỹ mỗi năm vào các năm 2026, 2027 và 2028, bên cạnh các cam kết mua đậu nành đã đưa ra vào tháng 10. Tờ thông tin cũng liệt kê việc thành lập Hội đồng Thương mại Mỹ-Trung và Hội đồng Đầu tư Mỹ-Trung.
Trong bài phát biểu tại quốc yến do Tập chủ trì tại Đại lễ đường Nhân dân ở Bắc Kinh vào ngày 14/5, Trump đã chính thức mời Tập và phu nhân Bành Lệ Viện đến thăm Nhà Trắng vào ngày 24/9.
Ấn tượng của Tập về thái độ của Mỹ đối với vấn đề Đài Loan và những phát ngôn bất thường của Trump về Đài Loan sau chuyến thăm phản ánh quan hệ mỏng manh giữa hai nước.
Quan hệ căng thẳng giữa Mỹ và Trung Quốc có lẽ sẽ duy trì ổn định cho đến qua tháng 9 — thời điểm Tập dự kiến đến thăm Mỹ — và chí ít là cho đến cuối năm. Tuy nhiên, trong khoảng thời gian đó, Nhật Bản và các nước châu Á khác cần chuẩn bị cho những biến động lớn có thể xảy ra khi Mỹ và Trung Quốc không còn có thể tiếp tục gìn giữ bầu không khí yên ổn như hiện tại nữa.
Katsuji Nakazawa là nhà báo và biên tập viên cấp cao của Nikkei, hiện sinh sống tại Tokyo. Ông đã dành bảy năm làm phóng viên thường trú ở Trung Quốc và sau đó trở thành trưởng văn phòng Trung Quốc. Ông đã nhận Giải Nhà báo Quốc tế Vaughn-Ueda năm 2014.
