Bài học từ thế hệ Watergate dành cho Quốc hội do Đảng Dân chủ kiểm soát

Nguồn: Julian E. Zelizer, “Lessons From the Watergate Babies for the ‘No Kings’ Congress,” Foreign Policy, 16/11/2026

Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng

Điều duy nhất họ không được phép làm là khoanh tay đứng nhìn.

Đảng Dân chủ đã giành chiến thắng ngoạn mục trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ năm 2026. Dù nhiều chuyên gia thăm dò đã dự đoán đảng đối lập sẽ có màn thể hiện mạnh mẽ, ít ai ngờ bản đồ bầu cử lại ngập tràn sắc xanh vào phút chót. Ở một mức độ nào đó, Texas trông cũng “Dân chủ” không kém gì New York hay California. Giờ đây, câu hỏi đặt ra cho Đảng Dân chủ là: Điều gì sẽ diễn ra tiếp theo?

Dù chiếm đa số bao nhiêu tại Hạ viện và Thượng viện, họ vẫn sẽ phải đối mặt với một tổng thống thuộc Đảng Cộng hòa, người cực kỳ quyết liệt trong việc sử dụng quyền hành pháp, cùng một Tòa án Tối cao thường có xu hướng đồng thuận với tầm nhìn của ông về quyền lực tổng thống. Nếu Đảng Dân chủ thông qua các đạo luật, Donald Trump rất có thể sẽ phủ quyết chúng. Nếu họ điều tra ông, ông sẽ cản trở, trì hoãn và sử dụng quyền ân xá cho những đồng minh làm điều tương tự. Nếu họ cố gắng ngăn chặn cuộc chiến ở Iran, ông sẽ viện đến các đặc quyền chiến tranh của tổng thống được tích lũy qua nhiều thập kỷ để tiếp tục làm những gì mình muốn.

Tuy nhiên, Quốc hội Mỹ khóa 120 không phải là quốc hội đầu tiên phải đối mặt với một tình thế khó khăn như vậy. Năm 1975, một thế hệ nghị sĩ Dân chủ mới tại Hạ viện và Thượng viện – được bầu lên sau khi Tổng thống Richard Nixon từ chức – đã đối đầu với Tổng thống Cộng hòa Gerald Ford. Bất chấp những tuyên bố về việc hàn gắn quốc gia và bỏ lại phía sau những vấn đề gây tranh cãi nhất lúc bấy giờ, Ford vẫn sẵn sàng sử dụng quyền phủ quyết để kiềm chế sức mạnh của Quốc hội do Đảng Dân chủ kiểm soát. Dù hiểu rằng dưới cái bóng của Nixon, ông buộc phải thu hẹp quyền lực tổng thống, Ford không hề muốn từ bỏ vô số công cụ đang nắm trong tay.

Dù vậy, Quốc hội khóa 94 – được thúc đẩy bởi thế hệ “Watergate Babies” (Những đứa trẻ thời Watergate), như cách họ thường được gọi – đã tìm ra cách sử dụng quyền lập pháp để theo đuổi các cải cách nội bộ, thúc đẩy chương trình nghị sự lập pháp và góp phần tạo điều kiện cho Jimmy Carter đắc cử vào năm 1976. Các nghị sĩ Dân chủ của nhiệm kỳ sắp tới, mà chúng ta có thể gọi là Quốc hội “Không Vua”, nên ghi nhớ những bài học này.

Vào tháng 11/1974, nước Mỹ đang quay cuồng trong chia rẽ, bê bối và khủng hoảng. Một thập kỷ xung đột nội bộ về quan hệ sắc tộc và Chiến tranh Việt Nam đã khoét sâu những rạn nứt trong toàn xã hội Mỹ. Niềm tin của công chúng vào chính phủ lao dốc thảm hại, phần lớn do hệ lụy của chiến tranh. Nền kinh tế cũng rơi vào tình trạng hỗn loạn trong những năm đầu thập kỷ, khi nước Mỹ, vốn từng tận hưởng mức tăng trưởng kinh tế chưa từng có sau Thế chiến II, nay lại phải hứng chịu thất nghiệp, lạm phát và lệnh cấm vận dầu mỏ.

Thế rồi vụ Watergate nổ ra. Richard Nixon đã cho thấy chân dung của một “tổng thống đế vương” là như thế nào. Ông không chỉ tiếp tục các chiến dịch quân sự bí mật ở Đông Nam Á bất chấp lời hứa chấm dứt Chiến tranh Việt Nam, mà còn sử dụng các cơ quan hành pháp để đe dọa, theo dõi và uy hiếp công dân Mỹ; giữ lại những khoản tiền mà Quốc hội đã phê duyệt; và sử dụng các thủ đoạn bẩn thỉu chống lại đối thủ. Khi vụ bê bối dần được phanh phui từ năm 1972 đến 1974, câu chuyện bắt đầu từ vụ đột nhập vào trụ sở Ủy ban Quốc gia Đảng Dân chủ tại khu phức hợp Watergate đã bùng lên thành một vấn đề lớn hơn nhiều: sự phơi bày hành vi lạm quyền, lên đến đỉnh điểm là việc Nixon từ chức. Quyết định này được đưa ra sau khi ông được thông báo rằng nhiều thượng nghị sĩ Cộng hòa sẽ bỏ phiếu phế truất ông nếu Hạ viện thông qua các điều khoản luận tội. Sau khi Nixon rời nhiệm sở, Ford lại đánh mất thiện cảm của công chúng khi quyết định ân xá cho người tiền nhiệm khỏi mọi tội danh mà vị cựu tổng thống này có thể đã phạm phải. Tỷ lệ ủng hộ dành cho Ford sụt giảm không phanh, và nhiều người Mỹ bắt đầu xem ông là một phần của vấn đề.

Các chiến dịch bầu cử giữa nhiệm kỳ lúc đó tập trung vào nền kinh tế và tình trạng tham nhũng trong hệ thống chính trị. Các ứng viên Đảng Dân chủ hứa hẹn những giải pháp mạnh mẽ đối với gánh nặng tài chính của người dân Mỹ, đồng thời thề sẽ khắc phục những lỗ hổng trong hệ thống chính trị mà vụ bê bối đã phơi bày. Kết quả bầu cử giữa nhiệm kỳ giáng một đòn mạnh vào Đảng Cộng hòa, dù họ vẫn đang nắm quyền tại Nhà Trắng. Đảng Dân chủ giành thêm 49 ghế tại Hạ viện, nâng tổng số ghế lên 291, và có thêm 4 ghế tại Thượng viện.

Một thế hệ nghị sĩ Dân chủ mới tại Hạ viện – gồm Henry Waxman và George Miller (bang California), Tom Harkin (bang Iowa), Chris Dodd (bang Connecticut), Tim Wirth (bang Colorado), Thomas Downey (bang New York) và Paul Simon (bang Illinois) – đã đến Đồi Capitol mà không bị ràng buộc bởi những giáo điều cũ, nhưng quyết tâm mang lại sự thay đổi. Một ngày sau cuộc bỏ phiếu, James Naughton của tờ New York Times viết: “Ngày hôm qua, Đảng Dân chủ đã càn quét để tiến tới thống trị Quốc hội khóa tới, khi cử tri trên toàn quốc dường như đổ lỗi cho Đảng Cộng hòa về vụ bê bối Watergate và tình trạng rối ren của nền kinh tế.”

Nhìn lại giai đoạn này, Downey và Toby Moffett từ bang Connecticut, hai trong số những “Watergate Babies”, đã hồi tưởng trong một bài báo gần đây trên tờ Hartford Courant: “Chúng tôi quyết tâm thách thức một Quốc hội xơ cứng, nơi quyền lực bén rễ sâu đã vắt kiệt lý tưởng và sự sáng tạo của những người mới đến. Được dẫn dắt bởi tinh thần hành động của các thành viên mới – và được hỗ trợ bởi một nhóm các nhà hoạch định chính sách chủ chốt đương nhiệm, hàng chục chủ tịch tiểu ban mới được trao quyền đã mở hàng loạt cuộc điều tra nhằm vào các vi phạm về không khí sạch, an toàn nhà máy hạt nhân, giá dược phẩm và vi phạm nhân quyền ở nước ngoài. Chúng tôi có lý tưởng, có đội ngũ nhân sự và có thẩm quyền để thay đổi cách Quốc hội vận hành.”

Thế nhưng vào tháng 11/1974, cũng giống như tháng 11/2026, vẫn chưa thể nói rõ Quốc hội mới này sẽ làm được những gì. Chính phủ bị chia rẽ, còn bản thân Đảng Dân chủ cũng bị phân hóa giữa phe tự do ở miền bắc và phe bảo thủ ở miền nam. Hơn nữa, công chúng đã mất niềm tin đến mức rất khó làm hài lòng cử tri, bất kể ai là người cầm quyền.

Dù vậy, Đảng Dân chủ đã tìm ra cách tiếp tục tiến lên. Bước đi đầu tiên của họ là dọn dẹp chính các thể chế của mình trước khi nhắm đến chiếc ghế tổng thống. Tháng 12/1974, Đảng Dân chủ gây áp lực buộc Wilbur Mills (bang Arkansas) – vị chủ tịch quyền lực của Ủy ban Cách thức và Tài chính Hạ viện – phải từ chức do vụ bê bối liên quan đến quan hệ của ông với một vũ nữ thoát y tên Fanne Foxe, cùng với tình trạng nghiện thuốc và rượu. Tháng 01/1975, các tân binh “Watergate Babies” dẫn đầu chiến dịch phế truất ba chủ tịch ủy ban Hạ viện khác – F. Edward Hébert, W.R. Poage và Wright Patman – sau khi chất vấn mọi chủ tịch đương nhiệm về mức độ đáp ứng của họ trong các cuộc họp của đảng và nhận thấy họ không đạt yêu cầu. Tinh thần cải cách cũng lan tới Thượng viện, nơi Đảng Dân chủ tinh chỉnh hệ thống ủy ban và hạ số phiếu cần thiết để kết thúc một cuộc thảo luận câu giờ (filibuster) từ 2/3 xuống còn 3/5 số thượng nghị sĩ có mặt và bỏ phiếu.

Quốc hội cũng tiến hành điều tra chính quyền Ford. Tháng 10/1974, Tổng thống đã phải ra điều trần trước Ủy ban Tư pháp Hạ viện để trả lời những câu hỏi hóc búa về việc ân xá cho Nixon. Hạ nghị sĩ bang New York Otis Pike và Thượng nghị sĩ bang Idaho Frank Church đã chủ trì các phiên điều trần cấp cao nhằm điều tra hệ thống an ninh quốc gia thời Chiến tranh Lạnh, mở đường cho những tiết lộ chấn động về cách các quan chức lạm quyền và nói dối công chúng, qua đó xây dựng sự ủng hộ của người dân đối với những cải cách cuối cùng được thông qua vào năm 1978.

Quốc hội khóa 94 cũng thực thi các quyền lập pháp của mình. Trong một số trường hợp, họ tìm được tiếng nói chung với Ford – người đã ký các đạo luật về hoàn thuế, thiết lập Tín dụng Thuế Thu nhập Kiếm được (EITC), thành lập Khu Dự trữ Dầu mỏ Chiến lược và ban hành các tiêu chuẩn tiết kiệm nhiên liệu CAFE. Trong những trường hợp khác, chẳng hạn dự luật tài trợ cho các công việc thuộc công trình công cộng, Đảng Dân chủ đã vô hiệu hóa quyền phủ quyết của Tổng thống sau khi thu hẹp phạm vi dự luật. Trong những lĩnh vực khác nữa, như hỗ trợ giá nông sản, họ vẫn thông qua các dự luật ngay cả khi Ford phủ quyết thành công, qua đó cho thấy đảng này có thể làm gì nếu nắm quyền. Những động thái này có tác dụng thúc đẩy cử tri suy nghĩ về chữ “nếu” – điều gì sẽ xảy ra nếu Đảng Dân chủ kiểm soát Nhà Trắng? Một số thành viên mới của Đảng Dân chủ, như Waxman, đã sử dụng nền tảng truyền thông của mình để thúc đẩy những vấn đề khi ấy mới bắt đầu được chú ý, điển hình là đạo luật về không khí sạch.

Năm 1976, cựu Thống đốc bang Georgia Jimmy Carter giành chiến thắng trong cuộc đua tổng thống với 297 phiếu đại cử tri. Dù bản thân Carter không phải là người đã lăn lộn lâu năm trên chính trường Washington, chiến dịch của ông được xây dựng dựa trên nhiều chủ đề mà Quốc hội khóa 94 đã thúc đẩy và duy trì cùng một chương trình nghị sự: cải cách chính phủ, minh bạch, hỗ trợ người lao động Mỹ và khôi phục cân bằng quyền lực ở Washington. Đảng Dân chủ cũng duy trì được thế đa số áp đảo, với 292 ghế tại Hạ viện và 61 ghế tại Thượng viện.

Bài học từ các thành viên Dân chủ của Quốc hội khóa 94 là cơ quan này vẫn có thể đạt được những thành tựu lớn vào năm 2027, bất kể Trump chọn cách điều hành theo kiểu giao dịch với giới lãnh đạo Đảng Dân chủ hay quyết định đẩy căng thẳng lên cao và chiến đấu đến cùng.

Xét đến kết quả bầu cử vừa qua, Đảng Dân chủ có thể tiến hành điều tra tình trạng tham nhũng, xung đột lợi ích và quá trình ra quyết định trong những vấn đề như Iran. Quốc hội có thể bắt tay vào việc “dọn dẹp” chính ngôi nhà của mình, bao gồm ban hành đạo luật hạn chế các nghị sĩ đương nhiệm giao dịch chứng khoán. Như Moffett và Downey viết trên tờ Hartford Courant, cải cách Quốc hội hiện nay thậm chí còn thiết yếu hơn cả năm 1975, do sự xói mòn về nhân sự, chuyên môn và kiến thức thể chế. Họ đề xuất khôi phục vai trò của các tiểu ban như một bước đi lớn đầu tiên trên con đường tái thiết.

Quốc hội “Không Vua” có thể tìm kiếm các đạo luật về những vấn đề cấp bách như chi phí chăm sóc sức khỏe hay An sinh Xã hội, vốn là những lĩnh vực mà một tổng thống “vịt què” sắp mãn nhiệm có thể cảm thấy việc cải cách sẽ mang lại lợi ích cho mình, hoặc là những vấn đề mà một Đảng Cộng hòa đang rệu rã tại Quốc hội cho rằng hợp tác với phe đối lập sẽ có lợi (qua đó giúp dự luật có đủ phiếu để vượt qua quyền phủ quyết). Đồng thời, Quốc hội có thể tiếp tục thúc đẩy các đạo luật về những vấn đề như chi phí sinh hoạt hay nhập cư, để cử tri thấy được sự kiểm soát thống nhất của Đảng Dân chủ có thể đạt được những gì vào năm 2029.

Điều duy nhất mà Quốc hội khóa 120 không được phép làm là khoanh tay đứng nhìn. Một lượng lớn cử tri cùng một nhóm nghị sĩ đa dạng – từ những người theo chủ nghĩa tiến bộ ở bang Michigan đến các mục sư ở bang Kansas – đã đưa Đảng Dân chủ lên nắm quyền. Cử tri đã gửi đi nhiều tín hiệu cho thấy họ muốn các nhà lãnh đạo phải hành động để giải quyết gánh nặng chi phí sinh hoạt đang đè nặng lên các gia đình Mỹ, tình trạng tham nhũng đang hoành hành ở Washington và cảm giác rằng quyền lực tổng thống đang vượt ngoài tầm kiểm soát. Nếu Đảng Dân chủ nắm bắt được thời cơ này, hai năm nữa, họ có thể thấy mình ở một vị thế thậm chí còn vững chắc hơn để đặt dấu chấm hết dứt khoát cho kỷ nguyên MAGA.

Julian E. Zelizer là chuyên gia bình luận tại Foreign Policy, đồng thời là giáo sư về lịch sử và các vấn đề công tại Đại học Princeton. Ông là tác giả của The Long View, một bản tin mang đến góc nhìn sâu sắc về các sự kiện thời sự. Năm 2027, nhà xuất bản Norton sẽ phát hành cuốn sách mới nhất của ông mang tên “Rumble on the Promenade: The Clash of Justice and Power at the 1964 Convention.”