Trung Đông cuối cùng sẽ không còn bị các cường quốc bên ngoài can thiệp

Nguồn: Stephen M. Walt, “The Middle East Is Finally on Its Own,” Foreign Policy, 16/11/2026

Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng

Cuộc chiến Iran đang khép lại một thế kỷ các cường quốc can thiệp vào khu vực này.

Steve Simon từng nói những giấc mơ của Washington về việc “thay đổi diện mạo” Trung Đông đã thất bại trong quá khứ, đang thất bại ở hiện tại, và nếu chúng ta tiếp tục, chúng sẽ thất bại mãi mãi. Ông ấy nói đúng, nhưng tôi không nghĩ nước Mỹ sẽ tiếp tục những nỗ lực này, và những nước khác cũng vậy. Trái lại, chúng ta đang đi đến hồi kết của giai đoạn hơn một thế kỷ mà trong đó các thế lực bên ngoài chi phối những diễn biến tại khu vực, ngay cả khi họ không thể đạt được các mục tiêu chính của mình. Lần đầu tiên kể từ năm 1919, những gì xảy ra ở Trung Đông sẽ chủ yếu do chính các quốc gia trong khu vực quyết định. Cuộc chiến thất bại của Mỹ-Israel nhắm vào Iran là một bước ngoặt, nhưng nó chỉ đang đẩy nhanh những diễn biến vốn đã rõ ràng từ lâu. Quả vậy, các quốc gia ở Trung Đông rồi sẽ phải tự lực cánh sinh.

Trung Đông hiện đại đã bị định hình mạnh mẽ bởi các cường quốc bên ngoài. Quân Đồng minh Hiệp ước chiến thắng trong Thế chiến I đã phân chia các quốc gia mới từ Đế chế Ottoman đang sụp đổ tại Hội nghị Hòa bình Paris năm 1919, sau khi đưa ra vô số lời hứa mâu thuẫn với nhiều phe phái khác nhau ngay trong thời gian chiến tranh. Dưới sự ủy trị của Hội Quốc Liên, Anh và Pháp đã cai trị những vùng lãnh thổ nay là Lebanon, Iraq, Israel, Syria, và Jordan trong phần lớn giai đoạn giữa hai cuộc thế chiến. Nhưng người dân bản địa ngày càng trở nên bất mãn ngay từ trước khi Thế chiến II bùng nổ, khiến các cường quốc châu Âu không thể tiếp tục duy trì quyền kiểm soát. Ả Rập Saudi tự giành được độc lập, trong khi Anh đảm bảo an ninh cho các quốc gia nhỏ hơn ở Vùng Vịnh. Sự hỗ trợ tích cực từ các thế lực bên ngoài – và đặc biệt là Mỹ – đã đóng vai trò then chốt trong việc thành lập nhà nước Israel vào năm 1948. Anh và Mỹ sau đó thông đồng để lật đổ chính phủ dân chủ của Iran vào năm 1953. Và quyết định của Liên Xô trong việc cung cấp vũ khí cho Ai Cập và Syria vào giữa những năm 1950 đã góp phần châm ngòi cho Khủng hoảng Suez năm 1956, biến Trung Đông thành đấu trường trung tâm của Chiến tranh Lạnh.

Trong 35 năm tiếp theo, Mỹ và Liên Xô đã trang bị vũ khí cho các nước đồng minh tương ứng của mình, lật đổ (hoặc cố gắng lật đổ) những chế độ mà họ xem là thù địch, và đôi khi can thiệp trực tiếp, dù chủ yếu ở mức độ hạn chế và chỉ trong các khoảng thời gian ngắn. Hai nước cũng từng hợp tác để áp đặt các lệnh ngừng bắn nhằm chấm dứt những cuộc chiến liên miên giữa Israel và các nước láng giềng, nhưng những nỗ lực chung nhằm kiến tạo một nền hòa bình khu vực rộng lớn hơn luôn bị hiến tế trên bàn thờ của sự kình địch giữa các cường quốc.

Hồi kết của Chiến tranh Lạnh đã không thể chấm dứt được sự can thiệp của các cường quốc, nhưng giờ đây chỉ còn Mỹ đơn độc hành động. Chính quyền Bush đầu tiên đã dẫn đầu liên minh đẩy lùi Iraq khỏi Kuwait vào năm 1991, tài trợ cho Hội nghị Madrid năm 1991, nắm quyền điều hành (nhưng lại quản lý kém) tiến trình hòa bình Oslo, áp dụng chiến lược ngăn chặn kép góp phần dọn đường cho các vụ tấn công khủng bố ngày 11/09, rồi sau đó cố gắng thay đổi toàn bộ khu vực bằng cách lật đổ Saddam Hussein vào năm 2003. Tất cả chúng ta đều biết cuộc phiêu lưu sai lầm đó đã kết thúc ra sao. Cuộc chiến hiện tại của Tổng thống Mỹ Donald Trump với Iran có thể được xem là hơi thở cuối cùng của nỗ lực ngạo mạn này, với Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu đóng vai trò là người cổ vũ – một vai trò mà ông đã đảm nhận lần đầu vào năm 2002. (Đáng tiếc là những dự báo của ông hồi đó cũng chẳng khá hơn những dự đoán của ông vào năm 2026).

Như một tia chớp, cuộc chiến với Iran đã soi sáng cục diện chiến lược mới. Thất bại trong các cuộc can thiệp của Mỹ ở Iraq và Libya (cùng với việc Nga không thể ngăn chặn sự sụp đổ cuối cùng của nhà lãnh đạo Syria Bashar al-Assad) đã bộc lộ những giới hạn mới về những gì sức mạnh quân sự bên ngoài có thể đạt được. Tương tự, khả năng của Iran trong việc chống lại áp lực từ Mỹ suốt nhiều thập kỷ và sở hữu một kho vũ khí lớn gồm tên lửa và máy bay không người lái, cộng với việc làm chủ chu trình nhiên liệu hạt nhân, càng nhấn mạnh hiệu quả đang suy giảm của các cuộc can thiệp từ bên ngoài. Lực lượng quân đội được tài trợ hào phóng của Ả Rập Saudi đã không thể dùng bom đạn để giành chiến thắng trước phiến quân Houthi ở Yemen, và những cuộc tấn công lặp đi lặp lại ngày càng tàn khốc của Israel nhằm vào các đối thủ khác nhau cũng không thể ngăn cản Hamas tổ chức một cuộc tấn công lớn vào tháng 10/2023, hay tiêu diệt hoàn toàn lực lượng Hamas hoặc Hezbollah. Nói ngắn gọn thì, ngay cả trước khi cuộc chiến với Iran nổ ra, giới hạn của sức mạnh quân sự (đặc biệt là khi được sử dụng bởi các quốc gia ngoài khu vực) đã trở nên vô cùng rõ ràng.

Ngày nay, sự kết hợp giữa các máy bay không người lái giá rẻ nhưng có độ sát thương cao cùng những tên lửa đạn đạo tinh vi hơn đã đẩy cái giá phải trả của hành động can thiệp quân sự từ bên ngoài lên một tầm cao mới. Các cuộc không kích trừng phạt kéo dài nhiều tuần không những thất bại trong việc lật đổ chế độ ở Iran, mà còn cho thấy Mỹ đã bất lực trong việc bảo vệ các căn cứ của chính mình trong khu vực khỏi sự trả đũa từ Iran. Thiệt hại đối với các cơ sở này đã khiến các hành động quân sự kéo dài trong khu vực trở nên khó khăn và tốn kém hơn. Chẳng hạn, các tàu sân bay của Mỹ không thể hoạt động an toàn khi tiến quá gần Iran, theo đó làm giảm thời gian bám theo mục tiêu của các máy bay tấn công cũng như khối lượng vũ khí mà chúng có thể mang theo. Mỹ cũng không thể bảo vệ các nước đồng minh trong khu vực khỏi nguy cơ bị tấn công, ngoại trừ việc sử dụng rất nhiều hệ thống đánh chặn (ví dụ như tên lửa Patriot) – vốn đắt hơn rất nhiều so với các tên lửa và máy bay không người lái mà chúng bắn hạ, và còn đang ngày càng cạn kiệt. Cả Patriot lẫn những hệ thống như Vòm Sắt của Israel đều không phải là bất khả xâm phạm, đặc biệt là khi đối phương có thể phóng ra cùng lúc rất nhiều máy bay không người lái hoặc tên lửa.

Những giới hạn của không lực đã bộc lộ rõ ràng từ lâu (dù thực tế đó thường bị các nhà lãnh đạo chính trị nóng lòng muốn “làm một điều gì đó” phớt lờ), nhưng những công nghệ mới này cũng đang làm cho các cuộc xâm lược trên bộ ngày càng trở nên kém hấp dẫn hơn. Như chúng ta đã chứng kiến ở Ukraine, việc tập hợp các đơn vị bộ binh lớn sẽ khiến người ta dễ trở thành mục tiêu cho các cuộc tấn công chết người bằng thiết bị bay không người lái hoặc tên lửa, và đó là lý do vì sao những lời bàn tán bâng quơ về việc Mỹ nên xâm lược Iran không đáng để bận tâm. Iran có thể bị chia rẽ sâu sắc và chính quyền của họ có thể không được lòng dân, nhưng cho đến lúc này, các cuộc chiếm đóng ở Iraq và Afghanistan đáng lẽ phải dạy cho người Mỹ một bài học, rằng việc cố gắng xâm lược và kiểm soát một quốc gia 80 triệu dân là một ý tưởng tồi tệ.

Đơn giản là những ngày tháng mà các cường quốc hùng mạnh có thể can thiệp vào Trung Đông mà gần như không phải chịu hậu quả gì – giống như Mỹ đã làm trong chiến dịch Bão táp Sa mạc năm 1991 – đã lùi vào dĩ vãng.

Và xu hướng thứ hai – sự suy giảm tầm quan trọng của năng lượng Trung Đông – sẽ càng củng cố thêm xu hướng đầu tiên. Đây có vẻ là một nhận định kỳ lạ vào lúc này, nếu xét đến đà tăng giá mạnh của nhiên liệu do chiến tranh, nhưng phần lớn sự gia tăng này bắt nguồn từ hạn chế trong năng lực lọc dầu (một vấn đề bị làm cho trầm trọng hơn do cuộc chiến ở Iran và cuộc chiến ở Ukraine) chứ không phải do bản thân nguồn cung dầu thô. Tầm quan trọng tương đối của năng lượng Trung Đông đã sụt giảm đáng kể từ năm 1973, thời điểm cuộc tẩy chay do Ả Rập Saudi dẫn đầu đã đẩy giá cả lên mức cao chót vót và dẫn đến những hàng dài chờ mua xăng ở Mỹ. Kể từ đó, sự bùng nổ của dầu đá phiến ở Mỹ và những nỗ lực sâu rộng hơn trên toàn cầu nhằm giải quyết vấn đề biến đổi khí hậu bằng cách giảm tiêu thụ nhiên liệu hóa thạch đã khiến dầu mỏ của Trung Đông không còn quan trọng như trước đây. Đó là lý do tại sao các quốc gia Trung Đông như Ả Rập Saudi và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất đang cố gắng đa dạng hóa nền kinh tế của chính mình. Bởi họ biết rằng cái thời mà xuất khẩu dầu khí có thể chi trả cho mọi hóa đơn đang trôi qua rất nhanh.

Xin lưu ý: Tôi không nói rằng nguồn cung năng lượng (và phân bón) từ Trung Đông sẽ không còn giá trị, mà chỉ là chúng sẽ ít quan trọng hơn trong tương lai so với trước đây. Tóm lại, nhu cầu can thiệp vào khu vực để bảo vệ xuất khẩu năng lượng đang giảm xuống, trong khi cái giá phải trả cho nỗ lực đó lại đang tăng lên. Kết hợp hai xu hướng này lại với nhau, chúng ta sẽ thấy sự tham gia quân sự trực tiếp của các cường quốc bên ngoài trở nên kém hấp dẫn hơn rất nhiều.

Do đó, lần đầu tiên sau hơn một thế kỷ, người ta có thể hình dung ra một Trung Đông mà số phận của nó được quyết định chủ yếu bởi chính những người dân trong khu vực chứ không phải bởi những thế lực bên ngoài. Các cường quốc phương xa sẽ vẫn có những giao dịch với các quốc gia Trung Đông khác nhau (chẳng hạn như bán vũ khí, theo đuổi các khoản đầu tư, và thỏa thuận thương mại, và hơn thế) nhưng các chính phủ bản địa mới là những người nắm giữ thế chủ động. Vậy chúng ta nên kỳ vọng họ sẽ làm gì?

Trước hết, tôi dự đoán sẽ xuất hiện chính trị cân bằng quyền lực truyền thống, nơi mà các ý thức hệ và khác biệt về giáo phái ít có ý nghĩa hơn, và nhu cầu kiềm chế các cường quốc mạnh nhất sẽ thúc đẩy sự hình thành của một loạt các liên minh khu vực không ngừng biến đổi. Đồng thời, mô hình đó cũng không loại trừ những nỗ lực mới nhằm hạ nhiệt căng thẳng giữa Iran, Ả Rập Saudi, các quốc gia Vùng Vịnh, và nhiều nước khác, và có thể còn là những cuộc đàm phán về một cấu trúc an ninh rộng lớn hơn cho khu vực, một cấu trúc không phụ thuộc vào sự hỗ trợ của các cường quốc. Mỹ sẽ quay trở lại với vai trò “người cân bằng từ xa” như trước đây, giảm bớt sự hiện diện quân sự tại khu vực, và theo đuổi các quan hệ mang tính thực dụng hơn với tất cả mọi nước trong khu vực thay vì chỉ duy trì “quan hệ đặc biệt” với một vài nước. Nói cách khác, Mỹ sẽ hành xử giống Trung Quốc hơn. Và nếu các thế lực bên ngoài không còn sẵn sàng hoặc không còn đủ khả năng để cung cấp sự bảo vệ, thì sẽ có thêm nhiều quốc gia Trung Đông bị cám dỗ phải sở hữu biện pháp răn đe hạt nhân, đồng thời nguy cơ xảy ra các cuộc chiến phòng ngừa nhằm ngăn chặn nỗ lực đó cũng sẽ tăng cao.

Người ta cũng có thể suy đoán xem những diễn biến này sẽ ảnh hưởng như thế nào đến nền chính trị nội bộ của một số quốc gia nói trên. Nếu các nước Trung Đông phải chủ yếu dựa vào các nguồn lực và chiến lược của chính mình để bảo đảm an ninh và quốc phòng, họ sẽ phải làm tốt hơn trong việc huy động sức mạnh quân sự thực chất, thay vì chỉ mua sắm một đống đồ chơi đắt tiền từ các nhà thầu quốc phòng nước ngoài. Tuy nhiên, như Vua Farouk của Ai Cập hay Vua Feisal II của Iraq hẳn sẽ nói cho bạn biết, việc xây dựng các lực lượng quân sự hùng mạnh hơn là một điều rủi ro trong những xã hội có tính áp đặt từ trên xuống do giới tinh hoa đặc quyền cai trị, bởi lẽ những người bảo vệ giới cầm quyền có thể sẽ muốn có tiếng nói lớn hơn trong cách thức điều hành mọi việc. Vì lẽ đó, sự trỗi dậy của một khu vực Trung Đông tự chủ hơn cũng có thể mở ra một kỷ nguyên mới của những bất ổn chính trị nội bộ.

Tóm lại là chúng ta có thể đang tiến đến hồi kết của những nỗ lực từ nước ngoài nhằm tái định hình Trung Đông, nhưng đừng vì thế mà kỳ vọng rằng khu vực này sẽ trở nên nhàm chán.

Stephen M. Walt là chuyên gia bình luận của Foreign Policy và là giáo sư quan hệ quốc tế tại Đại học Harvard. Ông cũng là tác giả của The New Geopolitics, một bản tin phân tích những khái niệm nền tảng nhất mà bạn nên dùng để điều hướng thế giới ngày nay.