Nguồn: “Fear united Europe. Nationalism may tear it apart”, The Economist, 03/11/2026
Biên dịch: Phạm Ánh Minh
Donald Trump và Vladimir Putin từng khiến châu Âu phải nghiêm túc hơn về năng lực phòng thủ của chính mình. Nhưng quyết tâm ấy có thể sẽ không bền lâu.
Trong phần lớn 800 năm qua, hình ảnh binh lính Đức từng gieo rắc nỗi kinh hoàng trong lòng người dân Litva. Ngày nay, Litva, một quốc gia Baltic nhỏ bé có chung đường biên giới với Nga, lại hoan nghênh việc Đức triển khai thường trực một lữ đoàn thiết giáp trên lãnh thổ của mình.
Sự hung hăng của Tổng thống Nga Vladimir Putin cùng thái độ tàn nhẫn theo kiểu “kẻ mạnh là kẻ đúng” của Tổng thống Mỹ Donald Trump không chỉ làm đảo lộn những tính toán về quyền lực tại châu Âu, mà còn thay đổi cả cán cân nỗi sợ hãi trên lục địa này. Đến năm 2029, Đức, quốc gia lớn nhất châu Âu, dự kiến chi 3,5% GDP cho quốc phòng, tương đương 162 tỷ euro. Con số này vượt tổng chi tiêu quốc phòng của cả Anh và Pháp cộng lại trong năm ngoái. Thay vì lo ngại trước việc Đức tái vũ trang, nhiều nước láng giềng giờ đây lại đặt kỳ vọng vào điều đó.
Nói một cách thẳng thắn, sau nhiều thập kỷ đầu tư không thỏa đáng cho quốc phòng, các nhà lãnh đạo chủ chốt tại châu Âu đang vô cùng lo sợ viễn cảnh bị Mỹ bỏ rơi trước khi khu vực này đủ mạnh để tự mình răn đe Nga. Nỗi sợ ấy càng gia tăng sau khi Putin phát động cuộc xâm lược toàn diện Ukraine năm 2022. Tình thế chuyển sang gần như hoảng loạn sau khi Trump tái đắc cử vào năm 2024. Ông bộc lộ rõ thái độ coi thường Ukraine cũng như các đồng minh trong NATO và Liên minh châu Âu, đồng thời cho thấy mong muốn chấm dứt cuộc chiến tại Ukraine theo những điều kiện có lợi cho Nga.
Phần lớn các nhà lãnh đạo châu Âu đều đồng thuận rằng cần tiếp tục hỗ trợ Ukraine, đồng thời chuẩn bị cho kịch bản Mỹ chỉ còn đóng vai trò là “người bảo hộ từ xa” của NATO. Nhiệm vụ chung này đã giúp Anh hàn gắn quan hệ với các đồng minh coi trọng vấn đề quốc phòng, bao gồm Pháp, quốc gia sở hữu vũ khí hạt nhân; Đức, nước đang mạnh tay tăng chi tiêu quân sự; cùng các quốc gia Bắc và Đông Âu, những bên ủng hộ Ukraine kiên định nhất. Khi phải đối mặt với một kẻ thù chung, những tranh cãi xoay quanh Brexit trở nên ít quan trọng hơn.
Tại Đức, tâm lý lo ngại cũng đã thay đổi. Công chúng nước này buộc phải vượt qua nỗi bất an về sức mạnh quân sự. Dù Tây Đức thời Chiến tranh Lạnh từng duy trì một trong những đội quân lớn nhất NATO, các chính trị gia đã để người dân chìm trong một ảo tưởng dễ chịu: hình dung nước Đức sau năm 1989 như một quốc gia yêu chuộng hòa bình, chỉ tập trung vào thương mại và thân thiện với tất cả mọi người. Một số người thuộc cánh tả thậm chí còn xem nước Đức như một kẻ từng “nghiện” chủ nghĩa quân phiệt: chỉ cần để họ ngửi thấy mùi thuốc súng, họ có thể lại sa vào một cơn cuồng loạn, rồi khi tỉnh dậy với cơn đau đầu, sẽ bàng hoàng nhận ra mình vừa chiếm đóng Luxembourg một lần nữa.
Mối lo ngại đó đã được giải tỏa nhờ Putin, và trên hết là nhờ Trump. Chi tiêu quốc phòng của Đức bắt đầu tăng mạnh sau khi Ukraine bị xâm lược vào năm 2022, tạo tiền đề cho điều mà Thủ tướng Đức Olaf Scholz gọi là Zeitenwende, hay một “bước ngoặt lịch sử”. Ngân sách quốc phòng tiếp tục tăng vọt sau năm 2024, khi vị tổng thống theo chủ trương “Nước Mỹ trên hết” quay trở lại nắm quyền.
Tuy nhiên, sự đoàn kết của châu Âu thực chất mong manh hơn vẻ bề ngoài. Trong 12 tháng tới, các cuộc bầu cử sẽ diễn ra tại Tây Ban Nha, Pháp, Ba Lan và Ý. Ở một số quốc gia, các đảng theo đường lối dân tộc chủ nghĩa cánh hữu đang đứng trước cơ hội nắm quyền. Một vài nhân vật theo chủ nghĩa dân túy cánh hữu từng có tiền sử bày tỏ thiện cảm với Nga, trong đó có Marine Le Pen, ứng cử viên hàng đầu trong cuộc đua tổng thống Pháp, và Roberto Vannacci, một cựu tướng lĩnh vốn ngưỡng mộ Nga, người đang thách thức Thủ tướng bảo thủ Ý Giorgia Meloni từ cánh hữu. Tại Ba Lan, dù các chính trị gia thường xuyên bất hòa, họ vẫn có chung một quan điểm: căm ghét nước Nga. Dẫu vậy, một số người bảo thủ Ba Lan vẫn mô tả Ukraine là một quốc gia luôn đòi hỏi, vô ơn và chậm trễ trong việc thừa nhận những tội ác mà người Ukraine từng gây ra đối với người Ba Lan trong Thế chiến thứ hai. Họ cho rằng viện trợ cho Ukraine cần phải đi kèm các điều kiện ràng buộc. Trên hết, phe dân tộc chủ nghĩa cánh hữu đều đồng lòng phản đối việc đẩy mạnh hội nhập châu Âu, ngay cả ở Tây Ban Nha, một quốc gia vốn ủng hộ EU, nơi đảng Vox có khả năng sẽ tham gia chính phủ. Trong tâm trạng đầy phấn khích, bà Le Pen dự đoán rằng năm bầu cử này sẽ khiến EU chuyển từ tham vọng trở thành một siêu nhà nước sang một “châu Âu của các quốc gia”.
Đáng tiếc là làn sóng chủ nghĩa dân tộc có thể làm chệch hướng tiến trình tái vũ trang của châu Âu. Liana Fix, tác giả cuốn sách mới “Germany Rearmed: The Return of War and the End of Illusions”, lập luận rằng để tránh gây lo ngại cho các nước láng giềng, Đức chỉ có thể phát triển lực lượng vũ trang và ngành công nghiệp quốc phòng nếu đặt sức mạnh tài chính và quân sự của mình vào mục tiêu phục vụ NATO và châu Âu. Trên thực tế, trở thành một cường quốc “châu Âu” đồng nghĩa với việc hành động trong khuôn khổ liên minh Pháp – Đức, nơi Đức đã tự ràng buộc sức mạnh của mình kể từ năm 1945. Tuy nhiên, điều này lại tạo ra một thế tiến thoái lưỡng nan. Bà Fix lo ngại châu Âu có nguy cơ bị chia thành hai khối: một khối ở phía đông bắc, gồm các quốc gia Baltic, Anh, các nước Bắc Âu và Ba Lan, vốn vẫn chú trọng răn đe Nga; và một khối ở khu vực Địa Trung Hải, gồm các chính phủ phương nam sẵn sàng xoa dịu Putin, mua dầu khí từ Nga, đồng thời tập trung chi tiêu an ninh vào việc củng cố biên giới để ngăn người di cư từ các quốc gia nghèo khó. Theo bà Fix, Đức có lợi ích quốc gia trong việc bảo đảm an ninh cho Ba Lan và các nước Baltic như một vùng đệm trước Nga. Thế nhưng, nếu Pháp không muốn tham gia khối phương bắc này, lợi ích quốc gia của Đức và lợi ích chung của châu Âu sẽ trở nên mâu thuẫn với nhau.
Làn sóng những người muốn nhân nhượng với Putin sắp xuất hiện
Khi cảm nhận được cơ hội chiến thắng, bà Le Pen đã tiết chế những phát ngôn từng thể hiện sự thân thiện với Putin. Bằng cách xây dựng hình ảnh mình như một người kế thừa di sản của Charles de Gaulle, bà cam kết duy trì một lực lượng vũ trang hùng mạnh. Tuy nhiên, cách tiếp cận cứng rắn, đặt lợi ích nước Pháp lên trên hết trong chi tiêu công nghiệp của bà có khả năng làm chệch hướng các dự án quốc phòng đa quốc gia. Tệ hơn nữa, châu Âu có thể đi đến kết luận rằng họ không thể dựa vào Pháp trong những thời điểm khủng hoảng.
Vai trò của chính quyền Trump vừa không mang lại lợi ích, vừa thiếu nhất quán. Trump liên tục thúc ép các nước châu Âu tăng chi tiêu quốc phòng. Trong khi đó, ông lại tìm cách làm dịu quan hệ với Putin, đồng thời công khai ủng hộ các đảng theo chủ nghĩa dân tộc cánh hữu thân Nga tại châu Âu, bao gồm cả AfD, đảng đối lập lớn nhất nước Đức, vốn thân thiện với Putin và quay lưng với Ukraine. Tuy nhiên, nếu châu Âu không cần phải răn đe Nga, thì thật khó hiểu tại sao Trump lại cho rằng châu Âu cần tái vũ trang. Bởi xét cho cùng, châu Âu dường như không có ý định đối đầu với Trung Quốc.
Châu Âu cần rút ra những bài học đúng đắn từ nhiệm kỳ lần này của Trump. Cú sốc từ tư tưởng MAGA cuối cùng đã khiến người châu Âu, với Đức giữ vai trò dẫn dắt, phải thực sự nghiêm túc nhìn nhận vấn đề an ninh của chính mình. Để hoàn thành mục tiêu này, châu Âu giờ đây phải khước từ chủ nghĩa dân tộc dân túy kiểu Trump, vốn tiềm ẩn nguy cơ phá hỏng toàn bộ nỗ lực đó. Bất kỳ lựa chọn nào khác cũng sẽ là một sai lầm tai hại.
