Nguồn: Mick Ryan, “Ukraine’s new command team faces its first three tests”, The Interpreter, 22/07/2026
Biên dịch: Viên Đăng Huy
Tổng thống Volodymyr Zelenskyy vừa tiếp tục thay đổi bộ máy lãnh đạo quân sự cấp cao của Ukraine. Ngày 21/07, sau sáu ngày biểu tình bùng phát, ông cách chức Tổng tư lệnh Oleksandr Syrskyi và bổ nhiệm Thiếu tướng Mykhailo Drapatyi thay thế.
Sự thay đổi này diễn ra sau khi Bộ trưởng Quốc phòng Mykhailo Fedorov bị bãi nhiệm, một động thái đã châm ngòi cho các cuộc biểu tình và phơi bày cuộc khủng hoảng trong quan hệ dân sự – quân sự giữa chính phủ và giới lãnh đạo quân đội Ukraine. Fedorov được đề nghị đảm nhận vai trò giám sát công nghệ quốc phòng, trong khi ông Yevhenii Khmara được bổ nhiệm làm quyền bộ trưởng. Tuy nhiên, các cuộc biểu tình trên đường phố vẫn tiếp diễn với yêu cầu đưa Fedorov trở lại.
Dù vấn đề này được giải quyết theo hướng nào, Ukraine hiện cũng đã có một bộ chỉ huy quân sự mới. Đây là một cặp đôi lãnh đạo có số phận gắn chặt với nhau. Không ai trong số họ có thể một mình giành chiến thắng trong cuộc chiến, và cũng không ai đủ khả năng đối đầu với người còn lại.
Lịch sử gần đây của Ukraine cho thấy quan hệ dân sự – quân sự có thể rạn nứt nhanh đến mức nào. Kể từ tháng 2/2022, mối quan hệ giữa giới lãnh đạo dân sự và quân sự đã nhiều lần rơi vào tình trạng căng thẳng. Sau những bất đồng với ông Zelenskyy về chiến lược, thất bại của chiến dịch phản công năm 2023 và vấn đề động viên binh sĩ, Đại tướng Valerii Zaluzhnyi bị cách chức và được điều sang London làm đại sứ vào đầu năm 2024. Người kế nhiệm ông, Syrskyi, cũng liên tục hứng chịu chỉ trích vì phong cách chỉ huy áp đặt từ trên xuống, mang đậm dấu ấn của quân đội Liên Xô. Cả hai vị tổng tư lệnh tiền nhiệm đều gặp khó khăn trong việc phối hợp với các bộ trưởng quốc phòng dân sự và giới quan chức.
Khi Fedorov xuất hiện với chương trình cải cách dựa trên việc khai thác dữ liệu, số hóa hệ thống chỉ huy – kiểm soát, phát triển drone và minh bạch hóa quy trình mua sắm, ông và Syrskyi đã xung đột gay gắt đến mức, theo chính lời ông Zelenskyy, họ chỉ chịu hợp tác khi tổng thống trực tiếp đứng ra hòa giải. Đó không phải là một bộ máy chỉ huy thống nhất, mà là hai trung tâm quyền lực kéo theo hai hướng khác nhau trong khi hàng trăm nghìn binh sĩ đang chiến đấu để ngăn nước Nga xóa sổ Ukraine.
Drapatyi và người sẽ trở thành bộ trưởng mới của ông có cơ hội thoát khỏi vòng luẩn quẩn này. Kể từ khi bắt đầu gây dựng tên tuổi vào năm 2014, Drapatyi đã xây dựng được danh tiếng là một vị chỉ huy hiện đại, lấy người lính làm trung tâm, luôn lắng nghe ý kiến cấp dưới, ủng hộ đổi mới sáng tạo — bao gồm cả trong giai đoạn đầu phát triển dòng drone của Ukraine — và dám nhận trách nhiệm khi xảy ra sai sót. Ông từng từ chức Tư lệnh Lực lượng Lục quân vào năm 2025 sau khi các cuộc không kích của Nga cướp đi sinh mạng nhiều binh sĩ tại một thao trường, một hành động nhận trách nhiệm hiếm thấy trong bất kỳ quân đội nào. Đồng hành cùng một vị bộ trưởng theo đuổi cải cách, bản lĩnh lãnh đạo và tư duy đổi mới của Drapatyi có thể giúp đưa hai lĩnh vực chính trị và quân sự trong nỗ lực chiến tranh của Ukraine tiến tới sự thống nhất thực sự.
Trong ngắn hạn, đội ngũ lãnh đạo mới này sẽ phải đối mặt với ba ưu tiên lớn.
Ưu tiên thứ nhất là duy trì đà tiến công hiện nay của Ukraine. Các lực lượng Ukraine đã giành lại lãnh thổ quanh Kupyansk ở đông bắc và kìm hãm bước tiến của Nga trên các hướng khác. Các chiến dịch tấn công tầm trung và tầm xa của Ukraine cũng liên tiếp đánh vào các nhà máy lọc dầu, cơ sở công nghiệp quốc phòng, hệ thống phòng không, hậu cần tác chiến và đội tàu “bóng đêm” của Nga. Bán đảo Crimea bị chiếm đóng đã bị lực lượng Ukraine cô lập và ngày càng khó duy trì hoạt động. Áp lực này đang gây ra những tổn thất đáng kể cho Nga, buộc Moscow phải lựa chọn giữa việc giữ Crimea hay bảo vệ chính lãnh thổ của mình. Điều đáng lo ngại là sự thay đổi bộ chỉ huy có thể tạo ra một giai đoạn xáo trộn khi các lãnh đạo mới làm quen với cương vị của mình, và các lực lượng Nga sẽ tìm cách tận dụng thời cơ đó. Nhiệm vụ đầu tiên của đội ngũ mới là bảo đảm việc thay đổi nhân sự không làm chậm nhịp độ tác chiến ở tiền tuyến, sâu trong lãnh thổ Nga, cũng như không làm suy giảm động lực đổi mới trong quân đội Ukraine.
Ưu tiên thứ hai là chấn chỉnh hệ thống động viên của Ukraine. Các đơn vị tiền tuyến đã kiệt sức và thiếu hụt nhân lực, trong khi độ tuổi trung bình của binh sĩ chiến đấu đã vượt quá 40. Hiện tượng được gọi là “ép trưng binh” (busification), trong đó các sĩ quan tuyển quân bắt giữ đàn ông trên đường phố rồi đưa họ lên xe van, đã làm xói mòn lòng tin giữa quân đội và chính xã hội mà họ đang bảo vệ. Một cách tiếp cận bền vững hơn đối với công tác tuyển quân hiện trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Ông Zelenskyy từng chỉ đạo cải cách lĩnh vực này, nhưng tiến độ thay đổi vẫn rất chậm. Đây cũng là nhiệm vụ mà cả bộ trưởng lẫn tổng tư lệnh đều không thể đơn độc hoàn thành. Bộ trưởng phụ trách chính sách và thúc đẩy các thay đổi về mặt lập pháp; tổng tư lệnh chịu trách nhiệm về huấn luyện và cách thức sử dụng binh sĩ. Mức độ cấp bách của ưu tiên này càng tăng khi Nga có thể sắp bước vào một giai đoạn mới. Moscow sẽ tổ chức bầu cử Duma Quốc gia vào tháng 9, và nhiều khả năng Tổng thống Vladimir Putin sẽ phát động một đợt động viên quân sự mới ngay sau cuộc bầu cử. Nếu Nga tiến hành bổ sung lực lượng quy mô lớn, Ukraine không thể để mình phải dựa vào một hệ thống động viên đã vận hành thiếu hiệu quả.
Ưu tiên thứ ba là khôi phục và duy trì quan hệ với các đối tác phương Tây, những nước đang giúp Ukraine duy trì cuộc chiến. Lòng tin sẽ bị xói mòn nếu giới lãnh đạo Ukraine để lộ hình ảnh bất ổn. Vị quyền bộ trưởng sẽ phải xây dựng các mối quan hệ dựa trên sự tin cậy với các chính phủ phương Tây và hơn 50 thành viên của Nhóm Liên lạc Quốc phòng Ukraine (Ramstein), trong khi vị tổng tư lệnh phải duy trì quan hệ quân sự song phương nhằm biến các cam kết hỗ trợ thành những chuyến hàng viện trợ và năng lực chiến đấu thực tế. Tuy nhiên, vẫn còn một khía cạnh ít được chú ý hơn trong mối quan hệ này. Những kinh nghiệm thực chiến của Ukraine về hệ thống chỉ huy – kiểm soát kỹ thuật số, tác chiến điện tử, công nghệ robot, tấn công tầm xa và khả năng thích ứng nhanh đang được các quân đội phương Tây nghiên cứu kỹ lưỡng, trong bối cảnh họ đã không tham gia một cuộc chiến tranh quy mô lớn trong nhiều thập kỷ. Dòng chảy kinh nghiệm từ Ukraine sang các đối tác, cùng với công nghệ drone của nước này, hiện là một trong những tài sản giá trị nhất mà Kyiv có thể chia sẻ. Một mối quan hệ hợp tác vững chắc, vận hành trơn tru giữa bộ trưởng và tổng tư lệnh sẽ giúp duy trì thông suốt cả hai dòng chảy đó. Việc duy trì sự trao đổi này là một ưu tiên quốc phòng, và điều đó phụ thuộc vào một bộ máy lãnh đạo mà các đối tác phương Tây có thể tin tưởng và dự đoán được qua từng tháng.
Tiến trình xây dựng cơ chế phối hợp dân sự – quân sự của Ukraine vẫn còn cần được giải quyết một cách thấu đáo. Drapatyi và người cuối cùng sẽ lãnh đạo Bộ Quốc phòng sẽ phải tiếp quản một cuộc chiến mà chặng đường phía trước vẫn vô cùng gian nan đối với Ukraine. Cơ hội tốt nhất để đội ngũ chỉ huy quân sự mới xử lý thành công cả ba ưu tiên trên nằm ở một nguyên tắc giản dị nhưng Ukraine đã chật vật thực hiện kể từ năm 2022: họ phải lãnh đạo với tư cách một tập thể dân sự – quân sự thống nhất, chứ không phải hai cá nhân hoạt động tách biệt.
Mick Ryan là Nghiên cứu viên Cấp cao về Nghiên cứu Quân sự thuộc Chương trình An ninh Quốc tế của Viện Lowy.
