Nguồn: Christian Cerne, “ASEAN’s e-waste economy reshapes US–Japan resource diplomacy”, East Asia Forum, 07/08/2026
Biên dịch: Phạm Ánh Minh
Tại chợ Nhật Tảo, khu chợ tái chế thiết bị điện tử phi chính thức lớn nhất TP.HCM, người lao động đã thu gom, tháo dỡ và tận dụng máy tính cũ suốt hơn hai thập kỷ qua. Trong bối cảnh các chính phủ và doanh nghiệp tại khu vực châu Á – Thái Bình Dương đang tìm cách biến rác thải điện tử thành một kênh mới cho ngoại giao tài nguyên, những hệ thống mà họ đang xây dựng sẽ phụ thuộc rất lớn vào các mạng lưới tái chế trên khắp ASEAN, trong đó có những khu chợ như Nhật Tảo.
Trước khi các thiết bị điện tử bị loại bỏ có thể trở thành nguồn nguyên liệu cho những linh kiện mới, chúng phải trải qua một chuỗi xử lý gồm thu gom, phân loại, tháo dỡ, tách các thành phần có giá trị khỏi rác thải, rồi đưa những vật liệu thu hồi được vào một hệ thống đủ đáng tin cậy để phục vụ giao dịch thương mại. Đồng, vàng, kim loại đất hiếm và vật liệu dùng cho pin đều có thể được tái chế để sản xuất linh kiện mới.
Khi rác thải điện tử trở thành một nguồn cung vật liệu chiến lược đáng kể, Washington và Tokyo sẽ có cơ hội củng cố an ninh nguồn cung thông qua các cơ chế của ASEAN. Năm 2022, ASEAN thải ra 4,4 triệu tấn rác thải điện tử, riêng Việt Nam chiếm 516.000 tấn. Việt Nam có vai trò đặc biệt quan trọng vì vừa sở hữu nguồn rác thải điện tử phi chính thức dồi dào, vừa có dư địa rõ rệt để thúc đẩy hợp tác ngoại giao, thể hiện qua các cuộc thảo luận hiện nay với Mỹ và Nhật Bản về tái chế thiết bị điện tử. Tuy nhiên, sáng kiến này vẫn còn thiếu những nền tảng cần thiết để hình thành một hệ thống bền vững hơn.
Các thỏa thuận giữa chính phủ với chính phủ có thể mở ra cơ hội, nhưng bản thân chúng không đủ để xây dựng một hệ thống có khả năng chuyển đổi các mạng lưới cung ứng địa phương thành nguồn vật liệu tái chế an toàn, công bằng và có giá trị thương mại. Nếu Washington và Tokyo muốn đạt được mục tiêu an ninh tài nguyên thông qua mạng lưới xử lý rác thải điện tử của ASEAN, họ cần một chiến lược khả thi, bắt đầu từ nhu cầu thực tế tại địa phương rồi phát triển dần lên các cấp độ cao hơn.
Tháng 5/2026, Hội nghị Bàn tròn Mỹ – Nhật – Việt Nam tại Hà Nội đã quy tụ đại diện chính phủ, nhà sản xuất, cơ sở luyện kim, đơn vị tái chế, nhà bán lẻ, công ty thương mại, tổ chức phi chính phủ và tổ chức quốc tế nhằm thúc đẩy hoạt động thu hồi vật liệu chiến lược từ rác thải điện tử. Mục tiêu là phát triển các dự án đủ điều kiện thu hút đầu tư dựa trên nguồn rác thải điện tử đã được thu gom, tháo dỡ và phân loại.
Mỹ cũng đang hỗ trợ công tác chuẩn bị dự án, thu xếp tài chính và thúc đẩy nhu cầu thị trường. Kế hoạch Hành động Mỹ – Nhật về Khoáng sản Thiết yếu tạo ra một khuôn khổ có thể được nhân rộng thông qua các dự án thu hồi tương tự trên khắp ASEAN, miễn là những vật liệu này đáp ứng yêu cầu về khả năng truy xuất nguồn gốc, tính hợp pháp và khả năng thương mại hóa.
Khâu khó khăn nhất lại nằm ở đầu chuỗi, tại các mạng lưới tái chế phi chính thức ở Việt Nam. Trong hệ thống này, thiết bị gia dụng thường đi qua tay người thu gom và cửa hàng sửa chữa, rồi tới thương lái, cơ sở tháo dỡ và làng nghề, trước khi cuối cùng đến với các đơn vị tái chế, xuất khẩu, luyện kim và người mua.
Việc thiếu giám sát chặt chẽ đối với các thị trường này khiến công tác quản lý trở nên khó khăn, đồng thời làm gia tăng khoảng cách giữa nền kinh tế rác thải điện tử phi chính thức của Việt Nam với thị trường chính thức. Ngoài ra, các hoạt động tháo dỡ và đốt rác không an toàn còn khiến người lao động và cư dân sống xung quanh phải đối mặt với nguy cơ ô nhiễm nghiêm trọng.
Đối với ASEAN, tái chế rác thải điện tử cần được xem là một phần của hạ tầng an ninh kinh tế. Hoạt động này giúp giữ lại giá trị từ nền kinh tế điện tử, hạn chế sự rò rỉ chất độc hại, tăng cường trách nhiệm của nhà sản xuất và tạo ra vai trò chính thức cho các doanh nghiệp địa phương.
Hệ thống Trách nhiệm Mở rộng của Nhà sản xuất (EPR) tại Việt Nam yêu cầu các nhà sản xuất và nhập khẩu thiết bị điện, điện tử phải thực hiện những nghĩa vụ tái chế cụ thể đối với sản phẩm đã hết vòng đời sử dụng. Dù hoạt động thu gom phi chính thức vẫn gây trở ngại cho quá trình triển khai, Việt Nam vẫn là một trong những quốc gia nổi bật nhất trong ASEAN nhờ đã áp dụng các nghĩa vụ này.
Trên khắp ASEAN, việc thu gom rác thải từ hộ gia đình còn hạn chế khiến các đơn vị tái chế chính thức phải phụ thuộc nhiều vào nguồn rác thải điện tử nhập khẩu có chất lượng cao hơn. Thay vì bị gạt sang bên để nhường chỗ cho các doanh nghiệp lớn, vốn thường chỉ xuất hiện sau khi vật liệu có giá trị đã được xác định, những người thu gom, xưởng xử lý và đơn vị tái chế tại địa phương cần được tích hợp vào hệ thống chính thức nhằm bảo đảm an toàn và ghi nhận đúng vai trò kinh tế quan trọng của họ.
Khuôn khổ ASEAN về Kinh tế Tuần hoàn năm 2021, Sáng kiến ASEAN – Nhật Bản về Kinh tế Tuần hoàn năm 2023, Quan hệ Đối tác ASEAN – Nhật Bản năm 2023 về Tuần hoàn Tài nguyên đối với Rác thải Điện tử và Khoáng sản Thiết yếu, cùng Kế hoạch Hành động về Kinh tế Tuần hoàn năm 2026 của Nhật Bản đã tạo nên nền tảng chính sách cấp khu vực.
Hướng dẫn Ngoại giao Tài nguyên của Nhật Bản kêu gọi xây dựng một mạng lưới tái chế trên toàn châu Á, tận dụng các cơ sở thu gom và luyện kim từ rác thải điện tử tại Đông Nam Á, với sự hỗ trợ của công nghệ mới và các quy trình truy xuất nguồn gốc được tiêu chuẩn hóa.
Đề xuất về kinh tế tuần hoàn của Liên đoàn Doanh nghiệp Nhật Bản cho rằng Nhật Bản cần thúc đẩy hoạt động thu hồi rác thải điện tử ở quy mô quốc tế, phối hợp với các doanh nghiệp Nhật đang hoạt động tại ASEAN, đồng thời mở rộng hợp tác với các doanh nghiệp sở tại.
Bước tiếp theo là đưa doanh nghiệp và cộng đồng địa phương tham gia ngay từ giai đoạn thiết kế hệ thống, bởi chính họ là những tác nhân quyết định mức độ tiếp cận và độ tin cậy của một mạng lưới tái chế bền vững.
Khoảng trống trong khâu thu gom tại ASEAN cũng mở ra một vai trò mới cho Singapore. Các quan hệ đối tác kỹ thuật giữa Việt Nam, Nhật Bản và Singapore có thể giúp đưa nguồn vật liệu được thu gom tại địa phương vào các thị trường chính thức trong khu vực.
Nguồn vốn phát triển và đầu tư doanh nghiệp từ Mỹ có thể hỗ trợ xây dựng năng lực mới, trong khi khung pháp lý quản lý rác thải điện tử của Singapore có thể cung cấp một hình mẫu về trách nhiệm của nhà sản xuất và quy trình xử lý được cấp phép.
Mục tiêu cần hướng tới là mở rộng quy mô các mạng lưới địa phương của Việt Nam mà không làm triệt tiêu chúng, cũng như không buộc các bên trong ASEAN phải lựa chọn giữa chuỗi cung ứng gắn với Trung Quốc và chuỗi cung ứng gắn với Mỹ.
Cách phối hợp này sẽ giúp kết nối lợi ích của Việt Nam trong việc nâng cao năng lực nội địa với lợi ích của Singapore trong phát triển thị trường khu vực, đồng thời đáp ứng nhu cầu của Mỹ và Nhật Bản về nguồn cung vật liệu an toàn và ổn định hơn.
Mỹ, Nhật Bản và các đối tác khác tại châu Á – Thái Bình Dương có thể hỗ trợ doanh nghiệp địa phương nâng cao năng lực, đồng thời đưa ra các cam kết mua trước đối với doanh nghiệp tái chế và chế biến tại ASEAN.
Điều đó sẽ tạo động lực thương mại để doanh nghiệp ASEAN chính thức hóa hoạt động mà vẫn giữ được quyền chủ động đối với hệ thống vật liệu của mình, thay vì để bên mua bên ngoài chi phối.
Ngoại giao tài nguyên chiến lược chỉ có thể bền vững nếu hệ thống được xây dựng cùng với các chủ thể địa phương trước khi bị yêu cầu phục vụ những mục tiêu chiến lược lớn hơn.
Một hệ thống lấy ASEAN làm trung tâm cần coi người lao động là những bên liên quan thực sự, chứ không phải các nhà cung cấp “vô hình” nằm bên lề khuôn khổ thương mại chính thức.
Christian Cerne là học viên cao học ngành Nghiên cứu Quốc tế và Phát triển tại Viện Sau đại học Geneva.
