Nguồn: “While Ukraine is under fire, corruption and political chaos abounds”, The Economist, 24/08/2026
Biên dịch: Viên Đăng Huy
Khi các điều tra viên chống tham nhũng Ukraine công bố loạt băng ghi âm mới nhất về các quan chức cấp cao vào ngày 19/8, điều gây sốc nhất lại chính là mức độ trắng trợn trong những cuộc trao đổi. “Hắn nói rằng đánh bại tham nhũng là một cách tiếp cận sai lầm”, giọng của Iryna Mudra, Phó Chánh Văn phòng Tổng thống Volodymyr Zelensky, vang lên khi nhắc đến một người đàn ông giấu tên. “Cần phải hệ thống hóa và kiểm soát nó.” Những kế hoạch bất chính được thúc đẩy gấp gáp vì “ai đó ở cấp trên đang dậm chân thúc giục”. Các chủ ngân hàng ban đầu tỏ ra dè dặt trước ý tưởng phá luật bỗng trở thành những “đứa con cưng… bò tới như những chú mèo con” sau khi được các quan chức cấp cao nói chuyện. Tham nhũng không được xem như một scandal ngoại lệ mà như một phần của quy trình làm việc thường ngày. Những đoạn ghi âm khó có thể xuất hiện vào một thời điểm tồi tệ hơn: Nga đang leo thang chiến dịch không kích tàn khốc, trong khi ông Zelensky phải đối mặt với thách thức trực diện nhất từ trước tới nay đối với vị thế lãnh đạo của mình — đến từ một người từng là thành viên nội các.
Mykhailo Fedorov, cựu Bộ trưởng Quốc phòng bị cách chức vào tháng 7 sau xung đột với các tướng lĩnh cấp cao nhất, đã tung ra một video thách thức Zelensky tổ chức bầu cử vào tối trước khi cuộc điều tra mới được công bố. Có lẽ đây không phải sự trùng hợp. Cả hai sự việc đều diễn ra ngay trước khi quốc hội dự kiến bỏ phiếu phê chuẩn người kế nhiệm Fedorov, Yevhenii Khmara. Cuộc bỏ phiếu sau đó diễn ra suôn sẻ với tỷ lệ 312-2. Trong bài phát biểu dài chín phút, Fedorov chế giễu giới lãnh đạo đất nước vì sự yếu kém và tham nhũng, đồng thời kêu gọi tổ chức bầu cử để “khởi động lại” hệ thống. Cho tới nay, lời kêu gọi này nhận được phản ứng lạnh nhạt từ công chúng Ukraine, vốn phần lớn đồng tình với Zelensky rằng một cuộc bầu cử trong thời chiến sẽ là một “cơn sóng thần”. Tuy nhiên, Fedorov đã phá vỡ một điều cấm kỵ và làm nổi bật cảm giác đang lan rộng trong một bộ phận chính quyền rằng một cuộc thanh trừng chính trị lớn có thể sắp diễn ra.
Cuộc điều tra tập trung vào hai chiến dịch có liên quan, mang mật danh “Forrest Gump” và “Femida”. Các điều tra viên cho rằng một số thành viên Văn phòng Tổng thống đã điều hành một đường dây rửa tiền nhằm huy động 150 triệu hryvnia, tương đương khoảng 3,4 triệu USD, để đóng tiền bảo lãnh cho Herman Haluschenko, cựu Bộ trưởng Tư pháp từng bị truy tố trong một vụ án tham nhũng trước đó. Các quan chức bị cáo buộc đã xâm nhập hệ thống đăng ký nhà nước để chiếm quyền sở hữu một số công ty, rồi sử dụng chúng để huy động vốn. Theo các nguồn tin từ Ngân hàng Quốc gia Ukraine, lãnh đạo cấp cao tại Sense Bank — ngân hàng trước đây thuộc sở hữu của Nga và được quốc hữu hóa năm 2023 — đã tắt phần mềm chống rửa tiền để các giao dịch có thể hoàn tất. Các cuộc điều tra này khiến Kyrylo Budanov, Chánh Văn phòng Tổng thống và là cấp trên trực tiếp của Mudra, rơi vào tình thế khó xử. Cả Budanov lẫn Mudra đều không phải những người rõ ràng được hưởng lợi từ việc Haluschenko được tại ngoại; trên thực tế, Haluschenko được cho là đối thủ không đội trời chung của Budanov. Ông này đã bị giam nhiều tháng, và các báo cáo cho thấy có thể đang chuẩn bị hợp tác với cơ quan điều tra.
Các cơ quan chống tham nhũng của Ukraine — gồm Cục Chống Tham nhũng Quốc gia (NABU), Viện Công tố Chống Tham nhũng Chuyên trách (SAPO) và Tòa án Chống Tham nhũng Cấp cao (VAKS) — trong những năm gần đây đã trở thành một trung tâm quyền lực độc lập đáng gờm. Tháng 7/2025, họ đã sống sót sau nỗ lực của tổng thống nhằm sáp nhập họ vào những thể chế dễ kiểm soát hơn, đúng lúc các cơ quan này đang điều tra những người gần gũi nhất với Zelensky. Các cuộc biểu tình đã buộc tổng thống phải đảo ngược quyết định. Nhưng áp lực chưa bao giờ chấm dứt, đặc biệt đè nặng lên Oleksandr Klymenko, người đứng đầu SAPO và nổi tiếng cứng rắn. Các băng ghi âm cho thấy giới chức đặc biệt e ngại Klymenko, khi Mudra tỏ ra lo lắng trước khả năng ông tái đắc cử: “Tôi nói cho anh biết, ông ta sẽ ở lại thêm một nhiệm kỳ, thêm bảy năm nữa, và tất cả chúng ta sẽ tiêu đời.”
Những người ủng hộ cho rằng các cơ quan chống tham nhũng đã trở thành đối trọng cần thiết trước quyền lực ngày càng tập trung của Zelensky, trong bối cảnh quốc hội, nội các và phe đối lập đều suy yếu. Nhưng những người khác lo rằng các cơ quan này đã tự biến mình thành một quyền lực đứng trên luật pháp, có thể tự quyết định thời điểm và cách thức làm chao đảo chính phủ. “Về cơ bản, họ là một chính phủ song song”, một quan chức cấp cao phàn nàn. Ngay cả những người gần gũi với NABU cũng thừa nhận cơ quan này ngày càng mang màu sắc chính trị, và lưu ý rằng không có lý do thủ tục nào buộc các băng ghi âm phải được công bố đúng ngày quốc hội bỏ phiếu cho người kế nhiệm Fedorov. “Luật pháp trao cho họ quyền tiếp cận những khoảnh khắc riêng tư nhất của chính trị và đời sống con người,” một cựu điều tra viên nói. “Nguy hiểm nằm ở chỗ nó có thể trở thành một vũ khí chính trị.”
Các cuộc đấu đá chính trị có thể sẽ trở nên dữ dội hơn trong những tuần tới. “Một khi bước sang tháng 10, trời sẽ lạnh hơn và mọi thứ sẽ đồng loạt chệch hướng,” một quan chức cấp cao nhận định. “Một số nhân vật chủ chốt ở đây là những kẻ ngốc, và rất nhiều người hiểu điều đó.” Theo vị quan chức này, Zelensky vẫn tỏ ra lạc quan đến mức khó hiểu, nhưng “đã bắt đầu nhận ra” rằng tình hình đang trở nên xấu đi. Ukraine sẽ bước vào mùa đông thời chiến thứ năm với mức độ dễ tổn thương lớn hơn hẳn những năm trước, trong bối cảnh thiếu hụt tên lửa phòng không và phải đối mặt với chiến dịch leo thang của Nga nhằm phá hủy cơ sở hạ tầng cũng như các mục tiêu kinh tế dân sự.
Việc Nga gần đây chuyển sang nhắm vào tàu dân sự đã gần như làm tê liệt các cảng nước sâu của Ukraine đúng thời điểm vụ mùa cần được xuất khẩu. Nếu các nỗ lực ngoại giao không thể mở lại tuyến hàng hải, thiệt hại kinh tế có thể lên tới 10-12 tỷ USD, tương đương gần 5% GDP. Tại cuộc họp báo ngày 22/8, Zelensky tiết lộ ngân sách quốc phòng đang thiếu hụt 27 tỷ USD do những khoản chi ngoài dự kiến. Khoản thiếu hụt này khó có thể là điều hoàn toàn bất ngờ đối với tổng thống. Việc ông công bố nó vào thời điểm này có thể nhằm làm suy giảm uy tín của Fedorov trong thời gian ông này giữ chức Bộ trưởng Quốc phòng.
Cho đến khi bị cách chức, Fedorov vẫn là một người trung thành với tổng thống. Đoạn video vừa qua cho thấy ông giờ đây đã trở thành một đối thủ. Văn phòng Tổng thống đang nhìn nhận ông rất nghiêm túc. Một cuộc thăm dò chưa công bố mà The Economist tiếp cận được, thực hiện ngay trước khi cuộc điều tra mới và video của Fedorov xuất hiện, cho thấy nhân vật 35 tuổi này đứng thứ ba trong một cuộc bầu cử tổng thống giả định với 16% lựa chọn đầu tiên. Zelensky dẫn đầu với 21%, cựu Tổng tư lệnh Valery Zaluzhny đứng thứ hai với 18%, còn Budanov xếp thứ tư với 8%. Những con số này hiện hoàn toàn mang tính giả định: tổ chức bầu cử dưới tình trạng thiết quân luật là bất hợp pháp và người dân Ukraine hiện cũng không muốn bầu cử. Nhưng điều đó có thể thay đổi nếu hỗn loạn chính trị kéo dài.
Fedorov vẫn chưa chính thức tuyên bố tranh cử. Các đồng minh của ông cho biết ông dự định chia thời gian giữa chính trị và lĩnh vực kinh doanh quốc phòng, có thể thông qua việc thành lập một quỹ đầu tư quốc phòng. Trong buổi gặp báo chí hôm thứ Bảy, cựu cấp trên của ông tỏ ra đầy suy tư. “Tôi thực sự đã và vẫn có thái độ rất tích cực đối với Mykhailo,” Zelensky nói, rồi bổ sung rằng ông cho rằng Fedorov đang dính líu tới “những thứ không hợp pháp”. Nhiều người Ukraine có lẽ cũng sẽ nói điều tương tự về một phần không nhỏ tầng lớp chính trị của họ.
