Nguồn: Chrystia Freeland, “What Ukraine’s Success Means for the West”, Project Syndicate, 24/07/2026
Biên dịch: Viên Đăng Huy
Cục diện đang thay đổi của cuộc chiến ở Ukraine đã khiến phần lớn thế giới phải ngỡ ngàng, từ quy mô thương vong khủng khiếp mà Nga đang phải gánh chịu — theo các quan chức Ukraine, con số này đã lên tới gần 40.000 người chỉ riêng trong tháng trước — cho đến động lực và tinh thần quả cảm, kiên cường đang định hình toàn bộ nỗ lực chiến tranh của Ukraine.
Đối với các nền dân chủ trên thế giới, bài học quan trọng nhất từ sự bền bỉ, tinh thần đổi mới và khả năng thích ứng linh hoạt của Ukraine có lẽ là chúng ta lẽ ra không nên ngạc nhiên đến vậy. Việc thiếu niềm tin vào Ukraine, đặc biệt trong giai đoạn đầu cuộc chiến, cùng với xu hướng đánh giá quá cao sức mạnh quân sự của Nga, có mối liên hệ chặt chẽ với sự suy giảm niềm tin của chính chúng ta vào nền dân chủ như một thể chế. Sự tha hóa về mặt chính trị này không chỉ là một sai lầm, mà còn hết sức nguy hiểm. Lòng dũng cảm và ý chí của những người dân Ukraine bình thường khi đối mặt với những thử thách gần như không thể đo đếm lẽ ra phải củng cố niềm tin của chúng ta vào chính các giá trị cốt lõi và lối sống mà mình đang theo đuổi.
Người Ukraine vừa một lần nữa minh chứng cho những giá trị ấy sau bốn năm rưỡi chiến tranh. Khi các cuộc biểu tình quần chúng mang tính xây dựng nhưng đầy quyết tâm bùng nổ sau quyết định bãi nhiệm Bộ trưởng Quốc phòng Mykhailo Fedorov vào tuần trước, Tổng thống Volodymyr Zelensky đã đáp lại bằng một phản ứng cũng mang tính xây dựng không kém: thay thế vị tổng tư lệnh quân đội vốn phản đối Fedorov và định hướng chiến tranh công nghệ cao mà ông theo đuổi. Điều đó cho thấy một thực tế đáng chú ý: Ukraine quyết tâm tiến hành cuộc chiến này với tư cách một nền dân chủ.
NGUỒN CỘI CỦA SỰ BỀN BỈ
Có nhiều lý do giúp Ukraine có thể cầm chân một kẻ xâm lược lớn mạnh hơn mình rất nhiều. Trước hết, Ukraine không phải là một xã hội chia rẽ như cách Tổng thống Nga Vladimir Putin vẫn thường lớn tiếng tuyên bố. Không lâu sau khi chiến tranh bùng nổ, Đức Tổng Giám mục Borys Gudziak, người đứng đầu Giáo hội Công giáo Ukraine tại Mỹ và cũng là Chủ tịch Đại học Công giáo Ukraine ở Lviv, từng chia sẻ với tôi rằng sở dĩ Tổng thống Zelensky lãnh đạo hiệu quả đến vậy là bởi ông luôn hành động theo định hướng của chính những người dân Ukraine bình thường. Điều đó một lần nữa được thể hiện rõ qua cách ông phản ứng trước các cuộc biểu tình trên toàn quốc nhằm ủng hộ Fedorov.
Tầm quan trọng nền tảng của sự đoàn kết trong thời chiến lẽ ra phải là điều quen thuộc đối với phương Tây. Những gì đang diễn ra ở Ukraine chính là phiên bản hiện đại của tinh thần đoàn kết dân tộc trong một nền dân chủ, giống như tinh thần của nước Anh trong Thế chiến II mà chúng ta vẫn luôn tự hào tưởng niệm mỗi dịp kỷ niệm cuộc triệt thoái khỏi Dunkirk cách đây 86 năm.
Hệ thống mua sắm quốc phòng phi tập trung, dựa trên sáng kiến từ cơ sở của Ukraine là một minh chứng tiêu biểu cho việc tinh thần đoàn kết dân chủ được hiện thực hóa trong thực tiễn. Các lữ đoàn có thể trực tiếp mua vũ khí từ các nhà sản xuất. Đôi khi, họ còn tự chế tạo lấy vũ khí của mình. Điều đó tạo nên sự gắn kết vô cùng chặt chẽ giữa binh sĩ và các nhà sản xuất quốc phòng, với chu kỳ đổi mới công nghệ có khi chỉ kéo dài vỏn vẹn hai tuần. Bộ Quốc phòng còn thưởng thêm ngân sách mua sắm cho những lữ đoàn đạt hiệu quả chiến đấu cao nhất. Người dân cũng có thể, và thực tế đang, trực tiếp quyên góp cho các đơn vị mà họ muốn ủng hộ.
Armin Papperger, Giám đốc điều hành của Rheinmetall, tập đoàn quốc phòng hàng đầu của Đức, từng bình luận về chính nền công nghiệp quốc phòng “cây nhà lá vườn” này vào cuối tháng 3: “Đó là những bà nội trợ Ukraine,” ông nói với một phóng viên. “Họ đặt máy in 3D trong bếp và sản xuất các linh kiện cho drone. Đây không phải là đổi mới.”
Người Ukraine hoàn toàn có thể coi đó là một lời xúc phạm. Nhưng thay vào đó, họ biến nó thành một lời khen đầy châm biếm. Chỉ trong vòng 24 giờ, hashtag #MadeByHousewives (Được các bà nội trợ chế tạo) đã lan truyền mạnh mẽ trên mạng xã hội Ukraine. Người bạn của tôi, Oleksandr Kamyshin, đáp lại trên X: “Rheinmetall nói rằng các #LEGODrones của chúng tôi được #MadeByHousewives sản xuất trong nhà bếp. Được thôi. Trong khi đó, chính những chiếc #LEGODrones ấy đã thiêu rụi hơn 11.000 xe tăng Nga.” Không lâu sau, Rheinmetall phải rút lại phát biểu và đăng thông điệp mới: “Chúng tôi dành sự tôn trọng cao nhất đối với những nỗ lực to lớn của người dân Ukraine trong công cuộc tự vệ… Ukraine hoàn toàn xứng đáng được ghi nhận vì đã chiến đấu hiệu quả đến như vậy dù nguồn lực vô cùng hạn chế.”
Song song với đó, Ukraine cũng hiểu rằng sự đa dạng chính là một trong những nguồn sức mạnh của mình — điều mà nhiều nền dân chủ phương Tây cũng nên ghi nhớ. Trong bối cảnh mà các chính sách thúc đẩy hòa nhập ngày càng bị chế giễu là đạo đức giả, thậm chí nguy hiểm, và khi chúng ta phải chứng kiến màn trình diễn nam tính cường điệu đầy phản cảm của Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Pete Hegseth ngay tại Lầu Năm Góc, thì thực tế của chiến trường Ukraine — nơi không hề tồn tại thứ nam tính độc hại hay chủ nghĩa dân tộc dựa trên sắc tộc — lại mang đến một sự điều chỉnh đầy thuyết phục.
Phụ nữ giữ vai trò trung tâm trong nỗ lực chiến tranh của Ukraine. Hãy nhìn vào Iryna Terekh, Giám đốc điều hành Fire Point và cũng rất có thể là chính “bà nội trợ” đã truyền cảm hứng cho phát biểu thiếu cân nhắc của Papperger. Cô là người chế tạo các tên lửa “Flamingo” từng được sử dụng trong cuộc tấn công vào tháng trước nhằm vào Titan-Barrikady, nhà máy sản xuất hệ thống phóng tên lửa đạn đạo tại Volgograd.
Terekh mới ngoài ba mươi tuổi, là mẹ của hai con và được đào tạo chuyên ngành kiến trúc. Cô quyết định trở thành nhà chế tạo tên lửa sau khi cùng các con và một người bạn sống sót qua thời kỳ Bucha bị chiếm đóng và cuộc thảm sát dân thường xảy ra ở đó trong những tháng đầu chiến tranh. Thoát nạn, cô tự nhủ sẽ không bao giờ để mình phải sống trong nỗi sợ bị lính xâm lược cưỡng hiếp thêm một lần nữa. Trong các buổi thuyết trình, cô thường phát những đôi tất màu hồng rực mang nhãn “MILF Tech” với khẩu hiệu: “Giữ cho đôi chân luôn ấm và kho vũ khí luôn đầy.”
Phụ nữ Ukraine cũng trực tiếp cầm súng chiến đấu, trong đó có nhiều người ở ngay tuyến đầu. Khoảng 20% học viên tại các trường quân sự là nữ, và có tới 80% người dân Ukraine ủng hộ việc phụ nữ phục vụ trong quân đội. Nhiều nữ quân nhân Ukraine chia sẻ với tôi rằng họ coi việc chiến đấu là một hành động rất nữ tính. Đối với nhiều bà mẹ Ukraine, điều đó lại càng hiển nhiên, bởi bảo vệ con cái vốn luôn là bản năng và trách nhiệm thiêng liêng của một người mẹ.
ĐỊNH HÌNH QUỐC GIA
Ukraine ngày nay chủ trương xây dựng một quốc gia dựa trên nền tảng chính trị. Người dân nước này đang tiến hành cuộc chiến với tư cách một xã hội gắn kết bởi những giá trị chung, chứ không phải bởi quan niệm sắc tộc “máu và đất” vốn hấp dẫn những người theo chủ nghĩa dân tộc cực hữu. Chẳng hạn, cộng đồng Hồi giáo Tatar ở Crimea là một bộ phận quan trọng và được tôn vinh trong nỗ lực chiến tranh, đặc biệt thông qua các hoạt động tình báo và phá hoại đầy nguy hiểm trên bán đảo Crimea do Nga kiểm soát. Và tất nhiên, nhà lãnh đạo thời chiến của Ukraine, Tổng thống Zelensky, là một người gốc Do Thái luôn tự hào về nguồn gốc của mình.
Một bài học quan trọng khác mà Ukraine mang lại cho phương Tây là chủ nghĩa yêu nước có thể trở thành một lực lượng mạnh mẽ để bảo vệ nền tự do dân chủ. Chủ nghĩa yêu nước thường khiến những người theo tư tưởng tự do và cấp tiến cảm thấy e ngại hoặc xa lánh, nhất là khi họ chứng kiến nó bị phe cực hữu lợi dụng. Thế nhưng, lòng yêu nước hiện đang được khai thác để đoàn kết không chỉ Ukraine mà cả những nền dân chủ như Đan Mạch, Canada và Tây Ban Nha, những quốc gia đều cảm thấy bị đe dọa bởi nước Mỹ dưới thời Tổng thống Donald Trump.
Để tồn tại, các nền dân chủ nhỏ cần có đồng minh, và châu Âu dân chủ, trái ngược với ông Trump, đang đứng về phía Ukraine. Hiện nay, đặc biệt trong giới kinh doanh Mỹ, việc gạt bỏ châu Âu như một thực thể mất phương hướng và trì trệ về kinh tế đã trở thành một quan điểm thời thượng. Châu Âu bị mô tả như một “bảo tàng xinh đẹp”, một luận điệu được chính quyền Trump và các nghị sĩ thuộc phong trào MAGA trong Quốc hội nhiệt tình cổ súy. Thế nhưng, khi nói đến Ukraine, châu Âu ngày nay đang thực sự hành động.
Sau khi cựu Thủ tướng Viktor Orbán bị loại khỏi quyền lực ở Hungary, châu Âu đã bảo vệ được nền dân chủ của chính mình và giờ đây đang đạt được sự đồng thuận về Ukraine. Triển vọng trở thành thành viên Liên minh châu Âu đóng vai trò then chốt đối với kết quả bỏ phiếu tại Hungary. Thủ tướng Slovakia Robert Fico, người từng tìm cách lấy lòng phe ủng hộ MAGA và phản đối Ukraine, nay đã công khai ủng hộ nỗ lực gia nhập EU của Kyiv. Động thái này đã góp phần mở đường cho khoản vay trị giá 90 tỷ euro, tương đương 102 tỷ USD, của EU, một nguồn hỗ trợ có ý nghĩa vô cùng lớn, giúp Ukraine duy trì thanh khoản và tiếp tục chiến đấu trong năm 2026 cũng như bước sang năm 2027.
Thái độ của châu Âu đối với Ukraine và Nga hiện đã hoàn toàn khác so với thời điểm cuộc xâm lược toàn diện của Nga mới bắt đầu. Phát biểu tại một cuộc họp không chính thức của Hội đồng châu Âu vào cuối tháng 4, Thủ tướng Ba Lan Donald Tusk đã thể hiện quan điểm đang dần trở thành nhận thức chung của châu lục: “Tôi muốn đánh thức những người vẫn còn sống trong ảo tưởng. Nga đang chuẩn bị cho những hành động gây hấn tiếp theo.”
Do đó, đối với châu Âu, Ukraine không còn là một trường hợp cần được cứu trợ hay một nạn nhân chính nghĩa đáng được thương cảm. Châu Âu đã bắt đầu nhìn nhận Nga như một mối đe dọa sống còn, còn Ukraine là quốc gia duy nhất trên thế giới biết cách kiềm chế nước Nga. Ukraine giờ đây, hoàn toàn chính đáng, được xem là tấm khiên và kho vũ khí của châu Âu.
NƯỚC MỸ NỔI LOẠN
Sự tương phản với nước Mỹ dưới thời ông Trump thật đau đớn. Không chỉ rút lại phần lớn sự hỗ trợ dành cho Ukraine, Mỹ còn thể hiện sự đồng cảm thực sự với Nga và công khai tự hào về điều đó. Tháng 4, Phó Tổng thống JD Vance phát biểu trước Turning Point USA, một tổ chức hoạt động mang màu sắc Tin Lành, gần gũi với phong trào MAGA của cố nhân vật Charlie Kirk: “Một trong những điều khiến tôi tự hào nhất về những gì chính quyền này đã làm là chúng tôi đã nói với châu Âu rằng: nếu các vị muốn mua vũ khí, các vị có thể mua, nhưng nước Mỹ sẽ không còn mua vũ khí rồi gửi sang Ukraine nữa. Chúng tôi đã chấm dứt việc đó.”
Cũng trong tháng đó, khi điều trần trước Ủy ban Quân vụ Thượng viện, ông Hegseth được Thượng nghị sĩ Angus King của bang Maine cho xem một biểu đồ cho thấy Ukraine hiện chỉ còn nhận viện trợ từ các quốc gia châu Âu. “Tôi nghĩ đó là một biểu đồ hoàn hảo,” ông Hegseth thản nhiên đáp lại.
Trong khi đó, chỉ trong bốn ngày đầu của cuộc chiến với Iran, Mỹ đã phóng nhiều tên lửa Patriot hơn tổng số tên lửa mà nước này viện trợ cho Ukraine trong suốt bốn năm qua. Sự vô lý trong lập trường của Mỹ càng trở nên rõ ràng khi xét đến sự hỗ trợ của Nga dành cho Iran về tình báo và vũ khí. Các linh kiện có thể được sản xuất tại nhà máy Cheboksary, nơi tên lửa “Flamingo” của Ukraine đã tấn công vào tháng trước, đã được phát hiện bên trong một thiết bị bay không người lái tự sát có liên quan đến Iran.
Điều này rất đáng lưu ý, bởi chúng ta có thể đang đứng trước nguy cơ chứng kiến lịch sử bị viết lại. Ông Trump bỗng bắt đầu ca ngợi Ukraine, thậm chí tại hội nghị thượng đỉnh NATO gần đây còn đề xuất cấp phép để nước này tự sản xuất các hệ thống Patriot trong nước. Một số người ủng hộ ông, vốn đã quen điều chỉnh ngay cả những niềm tin cốt lõi theo tâm trạng thay đổi của thần tượng, bắt đầu ám chỉ rằng việc Mỹ quay lưng với Ukraine thực chất chỉ là một đòn nhu đạo ngoại giao đầy khôn ngoan. Theo họ, ông Trump trên thực tế đã giúp Ukraine và EU bằng cách buộc họ phải tự xoay xở.
Nhưng bài học thực sự từ cuộc chiến ở Ukraine hoàn toàn khác. Chúng ta đang học được rằng không thể trông cậy vào nước Mỹ, hoặc ít nhất là chính quyền Mỹ hiện nay, trong việc bảo vệ nền dân chủ và các đồng minh truyền thống của mình, ngay cả trong một cuộc chiến mà các lực lượng dân chủ hoàn toàn có khả năng giành chiến thắng. Đó là một bài học với những hệ lụy vượt xa biên giới Ukraine.
KHI GIỚI CHUYÊN GIA THẤT BẠI
Cuộc chiến ở Ukraine còn gợi lên hai nhận định cuối cùng. Thứ nhất, nhiều chuyên gia phương Tây, nếu không muốn nói là phần lớn, đã nhận định sai ngay từ đầu, và một số người đến nay vẫn tiếp tục sai. Họ từng dự đoán Ukraine sẽ nhanh chóng sụp đổ, rõ ràng vì tin vào lời hứa của ông Putin về một “chiến dịch quân sự đặc biệt” kéo dài ba ngày. Khi dự đoán đó hoàn toàn trật lất, họ lại tiếp tục cho rằng thất bại của Ukraine chỉ còn là vấn đề thời gian.
Sự thất bại của giới chuyên gia này đã để lại những hệ quả rõ ràng. Nó khiến các đồng minh NATO chần chừ trong việc cung cấp vũ khí cho Ukraine trước khi chiến tranh nổ ra, bởi họ tin rằng số vũ khí đó cuối cùng sẽ rơi vào tay Nga. Những giả định cho rằng Nga chắc chắn sẽ chiến thắng trong năm ngoái cũng buộc Ukraine phải tiêu tốn thời gian và nguồn lực quý báu để chống lại sức ép buộc họ nhượng cả những vùng lãnh thổ chưa bị Nga chiếm đóng để đổi lấy hòa bình.
Như Giáo sư Seva Gunitsky của Đại học Toronto đã chỉ ra, chúng ta cần đặt câu hỏi vì sao các chuyên gia lại đánh giá sai nghiêm trọng đến vậy về Ukraine, một phần vì chúng ta phải thận trọng để không lặp lại những thất bại phân tích tương tự ở những nơi khác. Không khó để hình dung rằng những thói quen tư duy từng khiến chúng ta lạc lối trong việc đánh giá cuộc chiến tranh xâm lược của Nga chống lại Ukraine có thể tiếp tục dẫn dắt chúng ta đi sai hướng khi phân tích Trung Quốc và Đài Loan.
Suy ngẫm thứ hai mà cuộc đấu tranh sinh tồn của Ukraine gợi lên là chúng ta đang sống trong một thời đại của những kỳ tích công nghệ và những thất bại chính trị. Drone và tên lửa tầm xa đồng nghĩa với việc bất kỳ ai cũng có thể bị tổn thương về mặt vật chất. Từ những tòa nhà chọc trời lấp lánh ở Dubai đến những mái vòm trên Quảng trường Đỏ, tất cả chúng ta đều nằm trong tầm bắn.
Thế nhưng, sự sụp đổ của trật tự quốc tế dựa trên luật lệ do chính ông Trump gây ra, bao gồm cả những lời đe dọa trực tiếp nhằm vào NATO, đồng nghĩa với việc không ai còn có trong tay một cơ chế bảo đảm đáng tin cậy trước những mối đe dọa hiện hữu đó.
Nói cách khác, chúng ta cần học hỏi từ Ukraine, bởi trong thế giới mà ông Putin và ông Trump đang quyết tâm góp phần tạo dựng, giờ đây tất cả chúng ta đều là người Ukraine.
Chrystia Freeland là cựu Bộ trưởng Ngoại giao, cựu Bộ trưởng Tài chính và cựu Phó Thủ tướng Canada, hiện là Giám đốc Rhodes House tại Đại học Oxford.
