Nguồn: Katsuji Nakazawa, “China AI ignores Takaichi’s condolences over coal mine blast,” Nikkei Asia, 28/05/2026
Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng
Tập đã che giấu sự tức giận với Trump về việc Nhật Bản ‘tái vũ trang’ dưới thời Takaichi.
Các nỗ lực ngoại giao giữa Nhật Bản và Trung Quốc đã gia tăng sau chuyến thăm của Tổng thống Mỹ Donald Trump tới Bắc Kinh hồi đầu tháng 5 để hội đàm với người đồng cấp Trung Quốc, Tập Cận Bình.
Hôm thứ Bảy ngày 23/5, Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi đã gửi thông điệp chia buồn tới Tập và Thủ tướng Trung Quốc Lý Cường về vụ nổ khí gas chết người xảy ra tại một mỏ than ở tỉnh Sơn Tây, miền bắc Trung Quốc vào đêm hôm trước.
Takaichi “xin gửi lời chia buồn tới những người đã mất và gia đình tang quyến, đồng thời gửi lời cảm thông tới những người bị ảnh hưởng; bà cũng cầu nguyện xin cứu được càng nhiều người càng tốt và mong những người bị thương sớm hồi phục,” chính phủ của bà cho biết.
Thông điệp của Takaichi được đăng tải trên các trang web của đại sứ quán Nhật Bản tại Bắc Kinh và các tổng lãnh sự quán của nước này trên khắp Trung Quốc.
Trong ngày 23/5, Takaichi cũng viết trên nền tảng mạng xã hội X về vụ nổ mỏ than, được cho là thảm họa khai thác mỏ tồi tệ nhất của Trung Quốc trong vòng 17 năm qua. Bài đăng được viết bằng tiếng Nhật, tiếng Anh và tiếng Trung.
Bằng cách không thông báo chính thức về việc nhận được thông điệp của nhà lãnh đạo Nhật Bản, chính phủ Trung Quốc đã thực sự phớt lờ nó. Các phương tiện truyền thông chính thống của Trung Quốc cũng không đưa tin chính thức về vấn đề này.
Các cơ quan kiểm duyệt của Trung Quốc đang kiểm soát chặt chẽ thông tin về Takaichi, bao gồm cả trên các công cụ tìm kiếm hàng đầu và các nền tảng trí tuệ nhân tạo, nhằm quản lý dư luận trong nước.
Sang thứ Hai ngày 25/5, khi truy vấn trên các công cụ tìm kiếm và nền tảng AI hàng đầu của Trung Quốc, người dùng sẽ không thể tìm thấy thông tin nào về thông điệp chia buồn của Takaichi. Chỉ có những lời xin lỗi vì không thể cung cấp thông tin về vấn đề này hiện ra.
Nhưng một thay đổi tinh tế đã xảy ra vào khoảng một ngày sau đó. Các công cụ tìm kiếm và nền tảng AI dường như đang cố gắng hiển thị thông tin liên quan, nhưng chỉ một giây sau lại quay về thông báo xin lỗi như trước. Sự chần chừ và bối rối này vô cùng thú vị.
Dù chính thức phớt lờ lời chia buồn của Takaichi, Trung Quốc hiện đã cho phép các công cụ tìm kiếm và nền tảng AI liệt kê các bài báo về bài đăng trên X của bà, trích dẫn các báo cáo từ truyền thông Nhật Bản và Hong Kong. Tuy nhiên, thông tin này không lọt lên được phần đầu của trang kết quả tìm kiếm.
Trong số các kết quả tìm kiếm còn có những bài báo chỉ trích Takaichi vì phát ngôn gây tranh cãi của bà về một biến cố có thể xảy ra ở Đài Loan; những bài báo này trích dẫn bình luận do các cơ quan truyền thông nhà nước Trung Quốc đăng tải.
Trước đó, vào ngày 7/11 năm ngoái, Takaichi đã phát biểu trước Quốc hội Nhật Bản rằng một cuộc tấn công có thể xảy ra của Trung Quốc vào Đài Loan có thể tạo ra mối đe dọa sống còn đối với Nhật Bản, theo đó cho phép nước này thực hiện quyền tự vệ tập thể.
Phát ngôn này khiến chính quyền Tập phẫn nộ, và quan hệ ngoại giao giữa hai nước láng giềng châu Á nhanh chóng xấu đi, với việc Trung Quốc phát động các cuộc tấn công cá nhân không ngừng nghỉ nhắm vào nhà lãnh đạo Nhật Bản.
Phản ứng của Trung Quốc đối với lời chia buồn của Takaichi cho thấy nước này đang âm thầm điều chỉnh quan hệ với Nhật Bản.
Họ vẫn duy trì lập trường cứng rắn đối với Nhật Bản, nhưng cũng để cho những người dân Trung Quốc bình thường thấy được những gì họ cho là sự thay đổi nhỏ trong lập trường của Nhật Bản đối với Trung Quốc. Để rồi cuối cùng họ lại tận dụng cơ hội này để một lần nữa chỉ trích Nhật Bản về vấn đề Đài Loan.
Trung Quốc xem Đài Loan là một phần lãnh thổ của mình.
Các bức điện chia buồn và thăm hỏi do các nhà lãnh đạo Nhật Bản và Trung Quốc gửi đi từng góp phần duy trì và hàn gắn quan hệ song phương trong quá khứ, bao gồm cả vào đầu thập niên 2000, khi Junichiro Koizumi đang giữ chức Thủ tướng Nhật Bản.
Cụ thể, sau khi nhậm chức vào năm 2001, mỗi năm Koizumi đều đến thăm Đền Yasukuni thờ lính tử trận ở Tokyo. Những chuyến thăm này đã kích động phản ứng dữ dội từ phía Trung Quốc.
Ngôi đền Thần đạo này vinh danh những người Nhật tử trận và thậm chí cả các tội phạm chiến tranh hạng A thời Thế chiến II đã bị kết án. Vì lẽ đó, nó bị Trung Quốc và Hàn Quốc cho là biểu tượng cho quá khứ quân phiệt của Nhật Bản.
Dù các chuyến thăm của Koizumi làm quan hệ song phương thêm căng thẳng, Thủ tướng Trung Quốc lúc bấy giờ là Ôn Gia Bảo vẫn gửi hai bức điện thăm hỏi tới Koizumi về những thảm họa thiên nhiên chết người xảy ra tại Nhật Bản vào mùa thu năm 2004.
Bức điện thứ nhất là về một cơn bão lớn càn quét quần đảo Nhật Bản, và bức điện còn lại là về trận động đất mạnh tàn phá tỉnh Niigata, miền trung Nhật Bản.
Đó là lần đầu tiên sau vài năm một quan chức cấp cao của Trung Quốc gửi một bức điện như vậy tới Nhật Bản. Và các thông điệp này đã giúp hai nước có được một giai đoạn hòa dịu trong quan hệ thường xuyên gay gắt của họ.
Vào thời điểm đó, Trung Quốc đã cố gắng thao túng dư luận bằng cách không để cho việc bày tỏ thiện chí của họ đối với Nhật Bản được đưa tin ở trong nước. Họ cũng làm điều tương tự vào tháng này đối với lời chia buồn của Takaichi.
Ngoài ra, còn có một diễn biến quan trọng khác trong quan hệ song phương chỉ một ngày trước khi Takaichi gửi lời chia buồn.
Hôm thứ Sáu ngày 22/5, Bộ trưởng Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản Ryosei Akazawa đã nhân cơ hội để trò chuyện vắn tắt với Bộ trưởng Thương mại Trung Quốc Vương Văn Đào bên lề hội nghị Bộ trưởng Thương mại Diễn đàn Hợp tác Kinh tế Châu Á-Thái Bình Dương (APEC) tại Tô Châu, tỉnh Giang Tô, miền đông Trung Quốc.
Đây là cuộc tiếp xúc cấp bộ trưởng đầu tiên giữa hai nước kể từ bình luận về Đài Loan của Takaichi vào tháng 11.
Akazawa không tiết lộ nội dung cuộc trò chuyện ngắn của mình với Vương.
Quốc vụ khanh Bộ Ngoại giao Nhật Bản Iwao Horii cũng đã có một cuộc trao đổi ngẫu hứng với Vương bên lề hội nghị APEC, được tổ chức trong hai ngày thứ Sáu và thứ Bảy.
Horii yêu cầu Vương đảm bảo an toàn cho công dân Nhật Bản tại Trung Quốc sau vụ tấn công bằng dao tại một nhà hàng Nhật Bản ở Thượng Hải vào ngày 19/5 khiến ba người bị thương, trong đó có hai người đàn ông Nhật Bản.
Akazawa cho biết ông đã tiếp cận và có một cuộc trò chuyện ngắn với Vương tại một buổi dạ tiệc, còn Horii nói rằng cuộc gặp gỡ ngắn ngủi của ông với vị bộ trưởng Trung Quốc diễn ra sau bữa tối.
Trong một diễn biến quan trọng khác sẽ ảnh hưởng đến quan hệ Trung-Nhật, một số bản tin truyền thông cho biết Tập đã đích danh chỉ trích Takaichi trong cuộc hội đàm với Trump tại Bắc Kinh vào ngày 14 và 15/5, trong đó Tổng thống Mỹ đã bảo vệ nhà lãnh đạo Nhật Bản.
Tờ Financial Times đưa tin hôm Chủ nhật ngày 24/5 rằng Tập đã “chỉ trích gay gắt” những gì ông gọi là sự “tái vũ trang” của Nhật Bản dưới thời Takaichi trong hội nghị thượng đỉnh với Trump, trích dẫn các nguồn tin giấu tên am hiểu về cuộc họp.
“Tập dần to tiếng và kích động khi thảo luận về Nhật Bản, khiến các quan chức Mỹ ngạc nhiên,” bản tin của Financial Times cho biết, đồng thời bổ sung rằng “cuộc tấn công bằng lời nói của Tập là phần căng thẳng nhất trong hội nghị thượng đỉnh kéo dài hai ngày giữa hai nhà lãnh đạo.”
Phản ứng trước bản tin của giới truyền thông, chính phủ Nhật Bản đã đáp trả lời chỉ trích của Tập về những gì ông mô tả là sự “tái vũ trang” của Nhật Bản, cho rằng phác họa này là hoàn toàn sai lệch.
Tại một cuộc họp báo vào thứ Hai ngày 25/5, Chánh Văn phòng Nội các Minoru Kihara tuyên bố “chính sách hướng tới phòng thủ độc quyền” của Nhật Bản vẫn không thay đổi và khả năng phòng thủ của nước này được giữ ở mức “tối thiểu cần thiết.”
Mao Ninh, phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Trung Quốc, cũng được hỏi về bản tin của Financial Times tại một cuộc họp báo thường kỳ vào thứ Hai. Bà hiện giữ chức vụ Vụ trưởng Vụ Thông tin thuộc Bộ Ngoại giao.
Theo bộ này, một phóng viên của Reuters đã nói: “Các bản tin truyền thông cho biết Trump đã bảo vệ Nhật Bản và Thủ tướng Takaichi khi những lời chỉ trích về bà xuất hiện trong cuộc hội đàm Mỹ-Trung. Liệu Nhật Bản có phải là một chủ đề trong hội nghị thượng đỉnh giữa Trump và Tập hay không? Nếu có thì cuộc thảo luận tập trung vào điều gì?”
Thay vì thẳng thừng phủ nhận, câu trả lời của Mao khá vòng vo. Tuy nhiên, người phát ngôn này vẫn gợi lên được ẩn ý mong muốn.
Bà trả lời: “Về các cuộc họp giữa Chủ tịch Trung Quốc và Tổng thống Mỹ, chúng tôi đã công bố các biên bản thông tin. Bản tin mà bạn đề cập không nhất quán với thông tin mà phía Trung Quốc có. Lập trường của Trung Quốc về quan hệ với Nhật Bản là rất rõ ràng.”
Vậy tại sao Trung Quốc không thể xác nhận bản tin của Financial Times? Bởi vì Trung Quốc không muốn xác nhận sự thật bất lợi rằng Trump đã bảo vệ Takaichi khi Tập chỉ trích bà.
Giữa lúc quan hệ Tokyo-Bắc Kinh đang căng thẳng, việc xác nhận sự ủng hộ được đưa tin của Trump đối với Takaichi có thể dội gáo nước lạnh vào tuyên bố của Trung Quốc rằng hội nghị thượng đỉnh ở Bắc Kinh là một thành công lớn.
Trong lúc ca ngợi kết quả của hội nghị thượng đỉnh, Trung Quốc đã trích dẫn thỏa thuận của các siêu cường nhằm “xây dựng một quan hệ mang tính xây dựng về ổn định chiến lược.” Việc xác nhận sự ủng hộ của Trump dành cho Takaichi sẽ làm suy yếu tuyên bố của Trung Quốc rằng họ đã khiến Trump hiểu rõ lập trường của mình về Đài Loan.
Trump đã gọi điện cho Takaichi từ chuyên cơ Không lực Một trên đường quay trở lại Washington để thông báo tóm tắt cho bà về cuộc hội đàm của ông với Tập. Vì Nhật Bản và Mỹ là các đồng minh thân cận, Trung Quốc có lẽ đang lo lắng về những gì Trump đã nói với Takaichi.
Tại Trung Quốc, AI đã phớt lờ thông điệp chia buồn của Takaichi, trong khi phát ngôn viên Bộ Ngoại giao đã gạt bỏ những gì phóng viên Reuters thực sự muốn tìm hiểu trong khi vòng vo phủ nhận bản tin của tờ Financial Times.
Những tình tiết này gợi ý về ý định ngoại giao thực sự của Trung Quốc, nhưng chúng còn tượng trưng cho quan hệ đầy khó khăn giữa Nhật Bản, Mỹ và Trung Quốc.
Katsuji Nakazawa là nhà báo và biên tập viên cấp cao của Nikkei, hiện sinh sống tại Tokyo. Ông đã dành bảy năm làm phóng viên thường trú ở Trung Quốc và sau đó trở thành trưởng văn phòng Trung Quốc. Ông đã nhận Giải Nhà báo Quốc tế Vaughn-Ueda năm 2014.
