Nguồn: “Why AI is a risk to Communist China”, The Economist, 06/08/2026
Biên dịch: Viên Đăng Huy
Cũng giống như các mô hình trí tuệ nhân tạo tiên tiến thường được đem ra so sánh với nhau, bản thân AI sẽ trở thành thước đo để đánh giá hai hệ thống chính trị đối địch của Mỹ và Trung Quốc. Công nghệ này sẽ kiểm chứng bên nào giỏi hơn trong việc tạo ra các công cụ AI và phổ biến chúng vào nền kinh tế. Kết quả ấy, đến lượt mình, sẽ phụ thuộc một phần vào những quan niệm rất khác nhau của hai nước về cách quản lý xã hội.
Ngay cả trong một lĩnh vực thay đổi nhanh chóng như AI, kết quả của cuộc đua này có thể vẫn chưa ngã ngũ trong vài năm tới. Tuy nhiên, theo những gì chúng tôi ghi nhận từ bên trong Trung Quốc, nước này đang nhanh chóng ứng dụng AI, trong khi chính phủ cũng chuẩn bị cho những biến động kinh tế và xã hội sâu sắc mà công nghệ này báo trước. Với tư cách một nhà nước chuyên chế, Trung Quốc có một số lợi thế trong việc khai thác công nghệ hứa hẹn nhất của thế kỷ XXI. Đồng thời, nước này cũng phải đối mặt với không ít vấn đề.
Trước hết là năng lực của các mô hình AI Trung Quốc. Nhận định phổ biến cho rằng chúng có chi phí thấp, nhưng ngay cả những mô hình tốt nhất vẫn liên tục tụt hậu so với Mỹ. Trên thực tế, khoảng cách giữa các mô hình của hai nước đang dần thu hẹp. Những mô hình sáng tạo của Trung Quốc ngày càng lớn hơn và thông minh hơn.
Chỉ trong vài tuần qua, các phòng thí nghiệm Trung Quốc đã tung ra Qwen3.8-Max và Kimi K3, gần như bắt kịp những hệ thống AI tiên tiến nhất của Mỹ, chẳng hạn Fable 5 của Anthropic. Các mô hình Trung Quốc cũng có khả năng vượt qua các bài kiểm tra chuẩn hóa tương tự như các mô hình Mỹ.
Dù các mô hình Trung Quốc rẻ hơn, sản phẩm của Mỹ thường mang lại giá trị tương xứng hơn. Artificial Analysis, một công ty Mỹ, nhận thấy rằng trong phần lớn các bài toán cân bằng giữa chi phí và mức độ thông minh, các mô hình Mỹ vẫn vượt trội hơn sản phẩm Trung Quốc.
Khoảng cách này nhiều khả năng sẽ tiếp tục thu hẹp. Dù Trung Quốc hiện chỉ xây dựng hạ tầng trung tâm dữ liệu với quy mô bằng khoảng một phần mười Mỹ, sự chênh lệch đó khó có thể kéo dài. Là một nền kinh tế được kế hoạch hóa một phần, Trung Quốc đặc biệt giỏi trong việc xây dựng cơ sở hạ tầng.
Trong khi dư luận Mỹ ngày càng phản đối các trung tâm dữ liệu, Đông Nam Á lại đang trở thành nơi đặt những cơ sở quy mô lớn của Trung Quốc. Các mô hình mở của Trung Quốc có thể chạy trên máy chủ của bất kỳ ai, đồng nghĩa với việc năng lực tính toán không phải là trở ngại lớn như các số liệu tổng quan vẫn cho thấy. Trung Quốc cũng sở hữu công suất phát điện lắp đặt lớn gần gấp ba lần Mỹ, và khoảng cách này còn đang tiếp tục nới rộng.
Trung Quốc cũng đang học cách thích nghi với các lệnh trừng phạt. Nước này lén đưa những con chip Nvidia tiên tiến vào trong nước và thuê chúng tại các trung tâm dữ liệu ở nước ngoài. Huawei, nhà thiết kế chip hàng đầu của Trung Quốc, cũng đang nhanh chóng gia tăng sản lượng các dòng chip của mình, dù chúng vẫn kém tiên tiến hơn. Các thiết bị quang khắc do Trung Quốc sản xuất hiện sử dụng tia cực tím sâu để in chip, dù công nghệ tiên tiến nhất sử dụng tia cực tím cực mạnh vẫn nằm ngoài tầm với.
Tuy nhiên, xây dựng mô hình mới chỉ là một nửa câu chuyện. Để tạo sức sống cho nền kinh tế, AI còn phải được đưa vào ứng dụng thực tế, và đó chính là trọng tâm trong chính sách AI của Trung Quốc.
Chừng nào Trung Quốc còn tụt hậu so với Mỹ trong việc xây dựng mô hình, giới lãnh đạo nước này sẽ vẫn coi việc phổ biến công nghệ là con đường cạnh tranh tốt nhất. Họ cũng có thể tin rằng, giống như các công nghệ phổ quát khác như điện năng, thành quả từ ứng dụng thực tế sẽ lớn hơn lợi ích của việc chỉ tiếp tục cải tiến công nghệ sẵn có.
Dân số trong độ tuổi lao động của Trung Quốc được dự báo sẽ giảm 25% vào năm 2050. Việc để máy móc thay thế con người vì thế cũng đòi hỏi công nghệ phải được triển khai trên quy mô rộng.
Cho đến nay, tác động của AI vẫn chưa hiện rõ trong số liệu thống kê kinh tế của cả Mỹ lẫn Trung Quốc. Tuy nhiên, một số ngành công nghiệp đã chứng kiến những thay đổi sâu sắc.
Theo kinh nghiệm của một công ty lớn, các hãng vận tải đường bộ sử dụng AI sẽ cần ít hơn khoảng 30% tài xế, khi các kíp lái được thu gọn từ hai người xuống một người và từ bốn người xuống còn ba. AI cũng đã được sử dụng để tạo ra 95% trong tổng số 128.000 bộ phim ngắn dài một đến hai phút, vốn đang rất được ưa chuộng và được phát hành trong quý đầu tiên của năm 2026, qua đó thay thế nhiều diễn viên và thành viên đoàn làm phim.
Trung Quốc cũng đang nhanh chóng mở rộng việc sử dụng robot. Tháng 6 vừa qua, giới lãnh đạo nước này yêu cầu chính quyền địa phương và các doanh nghiệp nhà nước phải đưa 10.000 robot hình người vào làm việc thực tế trước cuối năm 2026.
Morgan Stanley dự báo doanh số robot hình người tại Trung Quốc sẽ đạt 446.000 chiếc vào năm 2030, cao gấp chín lần tổng doanh số năm nay. Người lao động hiện được trả tiền để huấn luyện robot trong các nhà kho lớn bằng cách liên tục gấp quần áo, phân loại và xếp chồng đồ vật.
Trung Quốc có tỷ lệ lao động tay nghề cao thấp hơn Mỹ, vì vậy AI có khả năng gây tác động lớn nhất tại thị trường tiêu dùng và trong tầng lớp lao động phổ thông. Điều này rất dễ dẫn đến bất mãn xã hội.
Tỷ lệ thất nghiệp thanh niên hiện dao động quanh mức 15%, trong khi hơn 300 triệu người đang làm việc trong nền kinh tế việc làm tự do. Sự phá hủy việc làm có thể diễn ra nhanh hơn nhiều so với tốc độ suy giảm dân số của Trung Quốc.
Có thể cho rằng quyền lực của Đảng Cộng sản mạnh đến mức họ có thể phớt lờ phản ứng dữ dội đó. Tuy nhiên, các chế độ độc tài luôn lo sợ thời điểm mình trở nên dễ bị tổn thương. Dù các doanh nghiệp Trung Quốc muốn triển khai AI thật nhanh, chính phủ nước này sẽ cố gắng bằng mọi cách để ngăn bất ổn.
Đó là lý do AI sẽ trở thành phép thử đối với hệ thống chính trị Trung Quốc, đồng thời cũng là lý do những lựa chọn của nước này bị giới hạn.
Giống như ở Mỹ, Trung Quốc đang có rất nhiều cuộc thảo luận về đào tạo lại người lao động. Tuy nhiên, thành tích của các chương trình đào tạo lại vốn không mấy khả quan. Ngay cả những quốc gia thành công nhất trong lĩnh vực này, như Đan Mạch và Singapore, cũng gặp khó khăn khi giúp người lao động chuyển sang những nghề hoàn toàn mới.
Không có lý do gì để tin rằng Trung Quốc sẽ thành công hơn, đặc biệt khi nước này vốn đã có quá nhiều cử nhân tốt nghiệp.
Một số nhà kinh tế và cố vấn nổi tiếng đề xuất mở rộng khế ước xã hội, chẳng hạn bằng cách đánh thuế các công ty AI hoặc thiết lập thu nhập cơ bản phổ quát. Các nghiên cứu của họ đã xuất hiện trên những tạp chí của đảng, một dấu hiệu chính thức cho thấy giới lãnh đạo đang quan tâm đến các ý tưởng này.
Tuy nhiên, Chủ tịch Tập Cận Bình từ lâu đã phản đối việc phát tiền trợ cấp, vì cho rằng chính sách đó có thể khuyến khích sự lười biếng.
Các nhà lãnh đạo chính trị cũng đang thúc giục doanh nghiệp bố trí lại nhân sự thay vì sa thải. Họ có thể yêu cầu các doanh nghiệp nhà nước tiếp nhận lực lượng lao động dư thừa.
Tuy nhiên, dù khả thi về mặt chính trị, lựa chọn này sẽ làm mất đi một phần lợi ích của việc phổ biến công nghệ nhanh chóng, đúng vào thời điểm tăng trưởng trong nước vốn đã yếu.
Vì vậy, chính phủ có thể sẽ ứng biến theo tình hình: để AI phát triển bùng nổ cho đến khi rắc rối xuất hiện, rồi mới can thiệp.
Đó là những gì từng xảy ra với các ngành gia sư và trò chơi điện tử, những lĩnh vực rơi vào hỗn loạn gần như chỉ sau một đêm khi đảng quyết định rằng chúng gây ra quá nhiều tác hại.
Gần đây, các quan chức thận trọng cũng đã làm chậm những thử nghiệm taxi tự lái sau khi hơn 100 xe gặp trục trặc tại Vũ Hán, khiến hành khách mắc kẹt.
Tuy nhiên, việc AI liên tục tiến lên rồi bị ghìm lại có thể làm suy yếu năng lực đổi mới. Nếu điều đó xảy ra, giới lãnh đạo Trung Quốc sẽ phải cân bằng giữa nguy cơ bất ổn xã hội và rủi ro tụt hậu so với Mỹ.
AI đặt ra những thách thức tương tự cho cả Mỹ và Trung Quốc. Cả hai xã hội đều sẽ phải tự đổi mới chính mình. Và đó thường là điều mà các nền dân chủ thực hiện dễ dàng hơn so với các nhà nước chuyên chế.
