Nguồn: Minxin Pei, “The Legacy of Zhu Rongji”, Project Syndicate, 12/08/2026
Biên dịch: Viên Đăng Huy
Kể từ khi thành lập cách đây gần 77 năm, nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa đã trải qua tám đời thủ tướng. Nhưng chỉ có hai người — Triệu Tử Dương và Chu Dung Cơ — thực sự xứng đáng được ghi nhận vì những đóng góp đối với sự trỗi dậy kinh tế của đất nước. Vào những năm 1980, ông Triệu đã chuyển hóa tầm nhìn “cải cách và mở cửa” của Đặng Tiểu Bình thành chính sách, thúc đẩy những cải cách đặt nền móng cho kỳ tích kinh tế của Trung Quốc. Sang những năm 1990, ông Chu — người vừa qua đời ở tuổi 97 — đã đạt được một loạt thành tựu nổi bật, qua đó trở thành một trong những nhà lãnh đạo cấp cao được kính trọng nhất của Trung Quốc.
Sự vươn lên của ông Chu tới đỉnh cao chính trị Trung Quốc là điều ít ai có thể dự đoán. Sinh năm 1928 tại Trường Sa, thủ phủ tỉnh Hồ Nam, cuộc đời ông ngay từ đầu đã in đậm dấu ấn bi kịch. Cha ông qua đời không lâu trước khi ông chào đời, còn mẹ ông mất vì bệnh khi ông mới chín tuổi, để lại ông cho người bác nuôi dưỡng.
Dù vậy, ông Chu vẫn học rất giỏi. Sau khi tốt nghiệp trung học năm 1947, ông trúng tuyển vào Đại học Thanh Hoa danh tiếng, theo học chuyên ngành kỹ thuật điện. Sau khi tốt nghiệp năm 1951, ông vào làm việc tại Ủy ban Kế hoạch Nhà nước, nơi ông nhanh chóng nổi bật nhờ tài năng và tinh thần làm việc. Chẳng bao lâu sau, ông được thăng chức, trở thành trợ lý điều hành cho một quan chức cấp cao của ủy ban.
Nhưng ngay sau đó, con đường thăng tiến của ông Chu trong Đảng Cộng sản Trung Quốc dường như đứng trước nguy cơ bị chặn đứng. Trong giai đoạn 1957-1958, giữa chiến dịch chống giới trí thức của Mao Trạch Đông, ông Chu bị quy là “phần tử hữu khuynh” vì dám chỉ trích các chính sách kinh tế của Mao, bị khai trừ khỏi ĐCSTQ và bị đưa về nông thôn cùng các cán bộ chính phủ và đảng viên thất sủng khác để “cải tạo” thông qua lao động chân tay. Sau đó, ông được điều tới một trường cao đẳng hệ hai năm để dạy toán.
Sau năm năm, ông Chu được đánh giá là đã cải tạo tốt và được phép trở lại làm việc tại Ủy ban Kế hoạch Nhà nước. Nhãn “hữu khuynh” của ông chính thức được xóa bỏ vào năm 1962, nhưng hệ lụy của nó vẫn tiếp tục đeo bám ông. Rất ít người sẵn sàng đặt niềm tin vào, chứ chưa nói đến cất nhắc, một người từng bị quy là hữu khuynh. Khi Cách mạng Văn hóa bùng nổ vào cuối thập kỷ đó, ông Chu một lần nữa bị thanh trừng và lại bị đưa đi “cải tạo”.
Khi giai đoạn đen tối ấy kết thúc sau cái chết của Mao Trạch Đông vào năm 1976, triển vọng của ông Chu sáng sủa hơn đáng kể. Năm 1978, ông được phép gia nhập lại ĐCSTQ và đến năm sau được bổ nhiệm vào một vị trí cấp trung trong Ủy ban Kinh tế Nhà nước đầy quyền lực, cơ quan kế nhiệm Ủy ban Kế hoạch Nhà nước. Đến năm 1983, ông trở thành thứ trưởng của ủy ban này.
Bước ngoặt lớn của ông Chu đến vào năm 1987, khi ông được bổ nhiệm làm thị trưởng Thượng Hải. Tại đây, ông bắt đầu gây dựng uy tín như một nhà cải cách kinh tế hiệu quả, một đảng viên trung thành và một người kiên quyết chống tham nhũng. Ông cũng lọt vào mắt xanh của Đặng Tiểu Bình. Sau khi loại bỏ ông Triệu trong những tuần sau cuộc trấn áp tại Quảng trường Thiên An Môn vào tháng 6/1989, Đặng Tiểu Bình bắt đầu tìm kiếm một nhà kỹ trị có năng lực khác để đảm nhiệm việc quản lý kinh tế. Theo nhiều nguồn tin, ông đặc biệt ấn tượng với khả năng nắm bắt các vấn đề kinh tế của ông Chu trong những chuyến thăm Thượng Hải vào năm 1990 và 1991. Vì vậy, năm 1991, Đặng Tiểu Bình bổ nhiệm ông Chu làm Phó Thủ tướng Quốc vụ viện.
Chưa đầy hai năm sau, ông Chu gia nhập Thường vụ Bộ Chính trị và trở thành Phó Thủ tướng thường trực — về thực chất là “sa hoàng kinh tế” của Trung Quốc. Một lần nữa, ông cho thấy mình hoàn toàn đủ sức đảm đương trọng trách, nhanh chóng kiềm chế lạm phát cao và triển khai một loạt cải cách mang tính bước ngoặt. Đáng chú ý, ông giám sát việc thống nhất tỷ giá hối đoái chính thức với tỷ giá trên thị trường hoán đổi vào năm 1994, dẫn tới một đợt phá giá lớn mang tính một lần, qua đó tạo tiền đề để Trung Quốc vươn lên thành một cường quốc xuất khẩu trong vòng một thập kỷ.
Ông Chu cũng tái cấu trúc hệ thống thuế lỗi thời của Trung Quốc, giúp tăng mạnh nguồn thu của chính quyền trung ương và qua đó nâng cao năng lực thực hiện các khoản đầu tư thúc đẩy tăng trưởng. Bên cạnh đó, ông theo đuổi cải cách khu vực tài chính nhằm biến một hệ thống ngân hàng tập trung, cứng nhắc thành một lĩnh vực năng động hơn và vận hành theo định hướng thương mại. Khi cuộc khủng hoảng tài chính châu Á bùng nổ vào năm 1997, ông Chu đã giúp Trung Quốc vượt qua cú sốc bằng cách tái cơ cấu các ngành công nghiệp nhà nước, tư nhân hóa một số doanh nghiệp và đóng cửa những doanh nghiệp khác, đồng thời bảo đảm các ngân hàng nhà nước nhận được nguồn vốn cần thiết để củng cố bảng cân đối kế toán.
Ông Chu tiếp tục củng cố di sản của mình với tư cách một nhà quản lý kinh tế xuất sắc sau khi được bổ nhiệm làm thủ tướng vào năm 1998. Thành tựu nổi bật nhất của ông là giành được sự ủng hộ của Mỹ để Trung Quốc gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới vào năm 2001. Đây là một bước ngoặt mang tính quyết định đối với nền kinh tế Trung Quốc. Tổng kim ngạch xuất khẩu của nước này đã tăng vọt từ 253 tỷ USD vào năm 2000 lên 1,65 nghìn tỷ USD vào năm 2010.
Về phong cách, ông Chu không giống một quan chức đảng điển hình. Mang biệt danh “Sếp Chu”, ông là một nhà kỹ trị thẳng thắn, cực kỳ tài năng và không khoan nhượng với sự yếu kém. Nhưng ông không phải là một nhà cải cách chính trị. Quả thực, ông đã xoay xở ngăn chặn một cuộc đổ máu ở Thượng Hải sau vụ trấn áp Quảng trường Thiên An Môn — một thành tựu giúp ông nhận được nhiều lời ca ngợi. Tuy nhiên, ông chưa bao giờ ủng hộ tự do hóa chính trị.
Ngay cả các cải cách thể chế của ông Chu cũng không nhất thiết hướng tới tự do hóa thị trường. Ngược lại, về lâu dài, chúng đóng góp nhiều hơn vào việc củng cố năng lực hành chính của nhà nước thay vì trao thêm quyền cho khu vực tư nhân. Tương tự, dù tiến hành tái cấu trúc khu vực doanh nghiệp nhà nước, ông vẫn giữ nguyên phần lớn các doanh nghiệp nhà nước quy mô lớn, qua đó tạo điều kiện để họ tiếp tục duy trì vị thế gần như độc quyền trong các lĩnh vực năng lượng, viễn thông và dịch vụ tài chính.
Tóm lại, ông Chu là một nhân vật khó phân loại. Ông vừa là một nhà cải cách xuất chúng, vừa là một đảng viên ĐCSTQ trung thành — một người tiên phong mang tư duy kỹ trị. Khi các nhà báo gọi ông là “Gorbachev của Trung Quốc” trong chuyến thăm Mỹ năm 1990, ông Chu đã khó chịu đáp lại: “Tôi không phải là Gorbachev của Trung Quốc. Tôi là Chu Dung Cơ của Trung Quốc”.
Hành trình từ một “phần tử hữu khuynh” bị đày ải trở thành một vị thủ tướng kiệt xuất của ông Chu vừa khó tin vừa đáng kinh ngạc. Có lẽ điều đó sẽ không thể xảy ra nếu thiếu sự can thiệp trực tiếp của Đặng Tiểu Bình. Nhìn lại, gần như không còn nghi ngờ gì rằng Đặng Tiểu Bình đã đưa ra một lựa chọn hoàn toàn đúng đắn.
Minxin Pei, Giáo sư Chính trị học tại Cao đẳng Claremont McKenna, là tác giả cuốn The Broken China Dream: How Reform Revived Totalitarianism.
