Nguồn: Jieun Baek, “North Korea’s Enemies Within”, Foreign Affairs, 30/10/2026
Biên dịch: Viên Đăng Huy
Năm 2015, nhà ngoại giao Triều Tiên Thae Yong Ho nhận được một nhiệm vụ bất thường. Kim Jong Chol, anh trai của nhà lãnh đạo Triều Tiên Kim Jong Un, sẽ đến London để tham dự một buổi hòa nhạc của Eric Clapton, và Thae, khi ấy đang công tác tại London, được giao nhiệm vụ chăm sóc ông. Việc trực tiếp phục vụ gia đình cầm quyền là một vinh dự đối với các quan chức Triều Tiên và gia đình họ, vì vậy Thae nghĩ rằng hai con trai mình sẽ rất ấn tượng.
Trái với mong đợi của Thae, hai người con trai lại vô cùng phẫn nộ. Họ nói với cha rằng người dân Triều Tiên bình thường có thể bị đuổi khỏi đại học, thậm chí chịu những hình phạt nghiêm trọng hơn, chỉ vì nghe nhạc phương Tây. Thế mà giờ đây, gia đình họ Kim lại chi hàng nghìn USD chỉ trong một buổi tối để thưởng thức loại hình giải trí bị cấm đối với tất cả những người Triều Tiên khác. Trong mắt các con, Thae sau này viết trong cuốn hồi ký Password to the Third Floor, ông chẳng khác nào một tù nhân bị buộc phải chăm sóc viên cai ngục. Phản ứng của các con khiến ông cảm thấy xấu hổ.
Một năm sau, Thae cùng vợ và hai con trai đào thoát sang Hàn Quốc. Vụ đào thoát của ông khiến cộng đồng quốc tế bất ngờ. Chỉ vài tuần trước, Thae vẫn còn nhiệt thành bảo vệ chế độ Triều Tiên. Tuy nhiên, hành vi tưởng chừng mâu thuẫn ấy lại rất quen thuộc đối với những người hiểu cuộc sống trong tầng lớp tinh hoa Triều Tiên: các quan chức có thể công khai tuyên bố tuyệt đối trung thành với gia đình họ Kim cho đến tận ngày họ bỏ trốn.
Khoảng cách giữa hành vi trước công chúng và niềm tin riêng tư rất khó nhận biết từ bên ngoài. Trong hơn một thập kỷ, tôi đã phỏng vấn hàng chục cựu nhà ngoại giao, cán bộ Đảng Lao động Triều Tiên, sĩ quan quân đội, doanh nhân và chuyên gia kỹ thuật, tất cả đều từng sinh sống, học tập hoặc làm việc tại Bình Nhưỡng. Đây là những người vận hành bộ máy đảng, quân đội, các đại sứ quán, những doanh nghiệp kinh doanh ngoại tệ và các chương trình kỹ thuật mà sự tồn tại của nhà nước phụ thuộc vào. Họ được hưởng nền giáo dục, nhà ở, thực phẩm và khả năng tiếp cận những mạng lưới quan hệ xã hội có ảnh hưởng tốt nhất mà đất nước có thể cung cấp. Một số từng thực sự tin tưởng vào hệ thống; những người khác sớm nhận ra rằng lòng trung thành chỉ là một vai diễn mà họ phải thể hiện trong một vở kịch kéo dài suốt cuộc đời và bao trùm cả đất nước, với Kim Jong Un hiện giữ vai trò nhạc trưởng. Gần như tất cả đều mô tả một tầng lớp tinh hoa đang phải chịu sức ép ngày càng lớn.
Kể từ khi Kim Jong Un lên nắm quyền vào tháng 12/2011, ông đã siết chặt quyền kiểm soát đối với tầng lớp tinh hoa bằng cách tiến hành những cuộc thanh trừng trên diện rộng nhằm vào đội ngũ quan chức cấp cao và sĩ quan quân đội thuộc thế hệ lãnh đạo cũ, đồng thời xử tử những người khác chỉ vì các sai sót chính trị nhỏ. Nhiều thành viên giới tinh hoa Triều Tiên lo sợ rằng bản thân hoặc gia đình có thể bị sát hại bất cứ lúc nào. Những con đường đào thoát cũng ngày càng thu hẹp. Kể từ khi Kim phong tỏa biên giới trong đại dịch COVID-19, số người Triều Tiên đào thoát đến Hàn Quốc đã giảm mạnh.
Trong số những người Triều Tiên vẫn tìm được cách trốn thoát, ngày càng có nhiều người xuất thân từ tầng lớp tinh hoa. Tính đến tháng 8/2024, Cơ quan Tình báo Quốc gia Hàn Quốc cho biết số vụ đào thoát của những người thuộc tầng lớp thượng lưu Triều Tiên dưới thời Kim Jong Un cao gấp hai lần rưỡi tổng số vụ ghi nhận trong cả hai thời kỳ Kim Il Sung (1948–1994) và Kim Jong Il (1994–2011) cộng lại. Tuy nhiên, con số tuyệt đối vẫn tương đối nhỏ, chỉ ở mức hàng trăm người, và sẽ là sai lầm nếu xem xu hướng này như dấu hiệu báo trước sự sụp đổ cận kề của chế độ. Triều Tiên đặc biệt hiệu quả trong việc ngăn chặn những bất mãn riêng tư chuyển hóa thành phong trào đối lập có tổ chức. Chế độ không cần mọi quan chức đều thực sự tin tưởng vào mình. Nhưng họ cần những người hoài nghi phải cảm thấy bị cô lập và đơn độc trong sự nghi ngờ và vỡ mộng của chính mình.
Triều Tiên từ lâu được gọi là “Vương quốc Ẩn dật”, nhưng cách gọi này tạo ra một ấn tượng sai lệch về đất nước. Triều Tiên không hoàn toàn bị cô lập với thế giới. Đây là quốc gia sở hữu vũ khí hạt nhân, có quan hệ ngoại giao với hơn 160 nước, sở hữu lực lượng quân đội thường trực lớn thứ tư thế giới và đội ngũ chuyên gia tác chiến mạng có trình độ cao. Phần lớn người dân có thể liên tục tiếp nhận những nội dung tuyên truyền dày đặc của nhà nước, nhưng đa số thành viên tầng lớp tinh hoa đều từng tiếp xúc với cuộc sống bên ngoài Triều Tiên. Họ có hiểu biết tương đối thực tế về cách thế giới vận hành và vị trí của đất nước mình trong đó. Tuy nhiên, họ phải sống trong tình trạng bất hòa nhận thức sâu sắc: vừa hiểu thế giới thực sự như thế nào, vừa phải tạo dựng, thực thi và không ngừng tuyên truyền những câu chuyện chính thức của nhà nước cho đồng bào và người nước ngoài.
Nhiều nhân vật cấp cao Triều Tiên đang ngày càng khó duy trì trạng thái cân bằng ấy. Đặc quyền có thể mua được sự phục tùng, còn nỗi kinh hoàng có thể cưỡng ép người ta tuân thủ, nhưng nhà nước không thể mang lại điều mà giới tinh hoa ngày càng mong muốn: sự an toàn được bảo đảm cho bản thân và gia đình, cùng một tương lai khả thi cho con cái. Kim có thể xoa dịu phần nào sự bất mãn bằng cách ban phát căn hộ xa hoa, chức vụ thăng tiến và cơ hội hưởng thụ lối sống giàu sang. Nhưng ông không thể giải quyết những nguyên nhân sâu xa của sự bất mãn nếu không nới lỏng chính những cơ chế kiểm soát đang bảo vệ quyền cai trị của gia đình ông trước các thách thức quyền lực. Chế độ vẫn đủ khả năng đàn áp mọi hình thức phản kháng có tổ chức trong nước, nhưng sự bất mãn ngày càng tăng của tầng lớp tinh hoa đang đe dọa làm suy yếu nhà nước từ bên trong. Kim đang lãnh đạo một hệ thống ngày càng bị bao trùm bởi sự hoài nghi, nghi kỵ và nỗi bất an lan rộng. Khi tình thế trở nên nguy cấp và Triều Tiên đối mặt với một cuộc khủng hoảng thực sự, những nhân vật quyền lực nhất của chế độ có thể không còn biết nên tin tưởng ai và tìm đến đâu để được hỗ trợ.
CÀNG GẦN LÃNH TỤ, CÀNG DỄ BỊ TRIỆT HẠ
Phần lớn trong số hơn 34.000 người Triều Tiên hiện sinh sống tại Hàn Quốc xuất thân từ những tỉnh nghèo phía bắc, dọc biên giới với Trung Quốc. Nhiều người trốn sang miền Nam để thoát khỏi nạn đói và khó khăn kinh tế. Họ ít có cơ hội tiếp cận những hoạt động bên trong bộ máy chế độ, dù đã trải nghiệm sâu sắc sự tàn bạo và những hành vi áp bức của nó. Ngược lại, những người đào thoát thuộc tầng lớp tinh hoa đến từ một thế giới hoàn toàn khác. Họ trưởng thành tại Bình Nhưỡng, thủ đô có khoảng ba triệu dân nhưng không cho phép phần lớn trong tổng số 25 triệu công dân Triều Tiên tự do đến sinh sống. Họ lớn lên trong điều kiện điện và nước máy tương đối ổn định, được học tại những ngôi trường thiết kế để đào tạo thế hệ tiếp theo vận hành bộ máy chế độ. Họ được hưởng lợi từ việc xây dựng những khu dân cư cao cấp mới, các đô thị nghỉ dưỡng xa hoa như Samjiyon và Wonsan-Kalma, cùng đà tăng trưởng kinh tế được duy trì của đất nước bất chấp những biện pháp trừng phạt quốc tế nghiêm ngặt. Tầng lớp tinh hoa Triều Tiên hoạt động trong nhiều ngành nghề chứ không chỉ giới hạn ở đội ngũ cán bộ đảng, quân đội và các cơ quan an ninh; họ có thể là nghệ sĩ, kỹ sư phần mềm, quản lý nhà hàng và nhiều nghề nghiệp khác. Chế độ đã đào tạo và định hướng họ từ khi mới sinh để phục vụ đảng và gia đình họ Kim.
Hãy xem xét trường hợp gia đình Ri Jong Ho và con trai ông, Hyunseung Lee. Ri đã làm việc suốt ba thập kỷ tại Cơ quan 39, cơ quan có nhiệm vụ kiếm và quản lý ngoại tệ cho giới lãnh đạo. Kim Jong Il từng bổ nhiệm ông vào các vị trí cấp cao phụ trách thương mại và kinh tế. Năm 2002, nhà nước trao tặng ông Huân chương Anh hùng Lao động và một chiếc đồng hồ Kim Il Sung, những phần thưởng danh giá ghi nhận lòng trung thành và tinh thần yêu nước của ông. Con trai Ri theo học tại một số cơ sở giáo dục hàng đầu Triều Tiên, bao gồm Học viện Kumsong và Học viện Ngoại ngữ Bình Nhưỡng, những nơi đào tạo con em cán bộ cấp cao để đảm nhiệm các chức vụ quan trọng trong đảng. Hyunseung cùng chị hoặc em gái còn nằm trong số rất ít người Triều Tiên được phép du học tại Trung Quốc. Khi mới ngoài 20 tuổi, Hyunseung đã là đảng viên, làm việc tại Trung Quốc và được tin tưởng giao phụ trách một chi nhánh của Đoàn Thanh niên Kim Il Sung, đồng thời hỗ trợ thực hiện các giao dịch thương mại trị giá hàng triệu USD giữa doanh nghiệp Trung Quốc và Triều Tiên. Gia đình này đã trung thành phục vụ đất nước, sống ở tầng lớp cao nhất của xã hội và hưởng thụ những tiện nghi vật chất tốt nhất. Tuy nhiên, địa vị đặc quyền không bảo đảm sự an toàn cho họ.
Vụ xử tử gây chấn động năm 2013 đối với Jang Song Thaek, người chú của Kim Jong Un, đã khiến Ri vô cùng bất an. Jang từng kết hôn với con gái Kim Il Sung và phục vụ cả ba thế hệ lãnh đạo họ Kim. Nếu chế độ có thể tiêu diệt một quan chức từng được trao nhiều danh hiệu cao quý, đồng thời là thành viên gia đình cầm quyền, rồi tìm cách xóa sạch ông khỏi lịch sử và ký ức đất nước, thì không ai có thể được bảo đảm an toàn. Năm 2014, gia đình Ri đào thoát sang Hàn Quốc từ nơi công tác tại Trung Quốc. Sau đó, Hyunseung và chị hoặc em gái đều lấy bằng thạc sĩ tại Đại học Columbia. Mặc dù được chế độ ban cho nhiều đặc quyền, họ vẫn bỏ trốn bởi chính sự gần gũi với quyền lực khiến họ cảm thấy vô cùng dễ bị tổn thương.
Người Triều Tiên sống dưới một hệ thống thể chế được thiết kế để khiến việc tổ chức độc lập trở nên bất khả thi. Các đảng ủy hiện diện trong mọi trường học, đại sứ quán, nông trại, đơn vị quân đội, cơ quan và nhà máy. Các cơ quan an ninh kiểm soát chặt chẽ luồng thông tin và hành vi chính trị, trong khi các tổ dân phố giám sát từng hộ gia đình. Mọi công dân, ngay từ khi còn nhỏ, đều phải tham gia một tổ chức do nhà nước chỉ đạo. Đối với tầng lớp tinh hoa, việc gần gũi với quyền lực đồng nghĩa với sự giám sát ngột ngạt: nó đẩy họ sâu hơn vào vòng kiểm soát của nhà nước, thay vì giải phóng họ khỏi hệ thống quản lý hà khắc.
Ban Tổ chức và Chỉ đạo, cơ quan quyền lực nhất của đảng, giám sát việc bổ nhiệm, thanh tra và kỷ luật ở khắp mọi nơi, từ Bình Nhưỡng đến các làng quê. Chưa ghi nhận trường hợp đào thoát nào xuất thân từ bộ máy trung ương của cơ quan này, một dấu hiệu cho thấy mức độ kiểm soát áp đặt lên những quan chức có ảnh hưởng lớn nhất đất nước. Các nhà ngoại giao và người lao động được cử ra nước ngoài phải giao nộp hộ chiếu và để người thân ở lại Triều Tiên như một hình thức bảo đảm nhằm ngăn chặn đào thoát. Khi trở về, họ phải báo cáo mọi điều đã nhìn thấy, nghe thấy và thực hiện ở nước ngoài, liệt kê từng “tội lỗi chính trị” đã phạm phải, rồi trải qua quá trình thanh lọc và tái giáo dục tư tưởng sâu rộng.
Kim Se Yun (bí danh), một cựu cán bộ đảng cấp cao từng ra nước ngoài, mô tả quá trình kiểm điểm tập trung kéo dài một tháng mà bà phải trải qua mỗi lần trở về Bình Nhưỡng. Các quan chức phải “thanh lọc” bản thân khỏi những ảnh hưởng đã tiếp xúc và báo cáo cả những chi tiết nhỏ, chẳng hạn liệu họ có đi uống rượu với đồng nghiệp sau bữa tối hay không. Chỉ một đêm về muộn cũng có thể khiến họ phải viết bản tự kiểm điểm nghiêm khắc vì hành vi bị coi là không xứng đáng với “một người lao động tận tụy vì đất nước”. Quá trình kiểm điểm nhằm giảm thiểu tác động của việc tiếp xúc với nước ngoài: một người có thể tận mắt chứng kiến cách người khác sinh sống, nhưng khi trở về, họ phải phủ nhận những gì mình đã thấy. Kim Se Yun mô tả sự giám sát liên tục cả ở nước ngoài lẫn trong nước là khốn khổ và ngột ngạt đến mức không thể chịu đựng.
Vị thế tinh hoa mang lại của cải, địa vị và ảnh hưởng mà người dân bình thường không được hưởng, nhưng đồng thời cũng đặt sự nghiệp, người thân và sinh mạng của một người trong tầm kiểm soát của nhà lãnh đạo, người có thể hủy hoại tất cả bất cứ lúc nào và vì bất kỳ lý do gì. Như một câu nói phổ biến tại Bình Nhưỡng: “Càng đến gần mặt trời, càng dễ bị thiêu rụi”.
CHỈ MỘT HẠT BỤI
Không có sự kiện nào khắc sâu bài học ấy vào tâm trí tầng lớp tinh hoa mạnh mẽ hơn sự sụp đổ của Jang vào năm 2013. Việc ông bất ngờ bị bắt giữ và xử tử đã gieo rắc nỗi sợ hãi dai dẳng khắp Bình Nhưỡng. Mọi thành viên giới tinh hoa mà tôi từng trao đổi đều hiểu lời cảnh báo ẩn chứa trong cái chết của ông.
Trước đó, Jang đã ba lần trải qua hình phạt “cách mạng hóa”. Đây là một hình thức trừng phạt đặc trưng của Triều Tiên, thường được sử dụng để kỷ luật và phế truất các quan chức cấp cao, theo đó người bị trừng phạt bị cách chức và đưa đi lao động chân tay kết hợp cải tạo chính trị, thường tại các vùng nông thôn. Hình phạt này làm nhục một quan chức tinh hoa trước chính những người từng dưới quyền ông, dù vẫn để ngỏ khả năng người đó được phục hồi địa vị trong tương lai. Jang đã trở lại sau mỗi lần bị trừng phạt, nhưng cuối cùng vẫn bị xử tử dưới thời nhà lãnh đạo thứ ba mà ông phục vụ. Heo Kang Il, một người đào thoát thuộc tầng lớp tinh hoa từng quản lý nhà hàng Triều Tiên tại Trung Quốc và đưa 12 nhân viên cùng sang Hàn Quốc năm 2016, từng biết những người phải chịu hình phạt cách mạng hóa và chính ông cũng đã trải qua hình phạt này một lần. Ông kể với tôi rằng nhiều người không bao giờ hồi phục hoàn toàn, ngay cả sau khi được phục hồi địa vị. Một số mắc các bệnh tâm lý hoặc qua đời chỉ vài năm sau đó vì những vấn đề sức khỏe thể chất.
Khi Kim Jong Un trở thành nhà lãnh đạo đất nước vào tháng 12/2011, ông mới ở độ tuổi cuối 20, dù năm sinh chính xác của ông vẫn chưa được xác định. Ông quyết liệt xác lập quyền lực bằng cách thanh trừng các cán bộ đảng cấp cao và quan chức quân đội từng phục vụ hai người tiền nhiệm. Những nhà quan sát bên ngoài mô tả quá trình củng cố quyền lực tàn bạo này là nỗ lực bù đắp cho tuổi đời còn trẻ, kinh nghiệm chính trị hạn chế và việc Kim hoàn toàn không có nền tảng quân sự. Khi đại dịch COVID-19 bùng phát, Kim Jong Un tiếp tục siết chặt các đường biên giới vốn đã được kiểm soát nghiêm ngặt nhằm loại bỏ mọi hoạt động qua lại biên giới trái phép, đồng thời ban hành những đạo luật hà khắc, hình sự hóa nghiêm trọng hơn việc tiếp nhận các sản phẩm truyền thông nước ngoài không được cho phép. Tất cả đều nhằm mục đích “thanh lọc lại” nền văn hóa Triều Tiên mang bản sắc xã hội chủ nghĩa. Mặc dù đại dịch đã qua đi, môi trường thông tin hiện bị kiểm soát chặt chẽ hơn bao giờ hết và biên giới vẫn đóng cửa.
Tại Triều Tiên, lòng trung thành được đánh giá và ghi chép thành hồ sơ ngay từ thời thơ ấu. Hành vi của một người ở trường học, thành tích trong các tổ chức chính trị và địa vị songbun (hệ thống phân loại mức độ trung thành với chế độ theo dòng dõi, chia người Triều Tiên thành ba nhóm lớn: “cốt lõi”, “dao động” và “thù địch”) quyết định khả năng vào đại học, gia nhập đảng và thăng tiến. Người trưởng thành phải thường xuyên tham gia những buổi tự phê bình. Trong mỗi gia đình, chân dung các nhà lãnh đạo họ Kim phải được treo ở vị trí cao nhất trên bức tường trang trọng nhất, không được đặt bất kỳ vật gì phía trên và phải luôn sạch bóng. Một phụ nữ tôi từng phỏng vấn nhớ lại rằng các nhân viên kiểm tra nhà ở thường xuyên đến kiểm tra, đeo găng tay trắng để xem chân dung có bám bụi hay không. Bà lau chùi những bức chân dung hết sức tỉ mỉ, không phải vì tôn kính những người trong ảnh, mà bởi chỉ một hạt bụi cũng có thể khiến gia đình bà gặp nguy hiểm.
Ngay cả những buổi tự phê bình công khai hằng tuần, trong đó mỗi người phải thừa nhận một sai phạm chính trị của bản thân trước tập thể rồi phê bình một đồng nghiệp, cũng thường trở thành một màn trình diễn được dàn xếp trước. Nhiều người đào thoát thuộc tầng lớp tinh hoa kể với tôi rằng vào ngày trước buổi tự phê bình, các đồng nghiệp thường báo trước cho nhau về những nội dung họ dự định phê bình trong ngày hôm sau. Việc thông báo trước giúp bảo vệ tình bạn, đồng thời cho phép mọi người hoàn thành yêu cầu của nghi thức thanh lọc chính trị. Một người có thể thú nhận rằng bản thân chưa thể hiện đủ nhiệt huyết cách mạng trong tuần trước, rồi gay gắt phê bình một người bạn vì lỗi tương tự. Bí quyết là lựa chọn những sai phạm đủ đáng trách để bị phê bình, nhưng không nghiêm trọng đến mức khiến bản thân hoặc đồng nghiệp gặp rắc rối lớn.
Một cựu thành viên khác của tầng lớp tinh hoa kể về những hoạt động thương tiếc công khai sau khi Kim Jong Il qua đời năm 2011. Bà cảm thấy nhẹ nhõm trước cái chết của nhà lãnh đạo, hoàn toàn không đau buồn, nhưng biết rằng mình phải tỏ ra khóc thương. Vì thế, bà cố gợi lại những ký ức đau buồn nhất, như cái chết của bà ngoại và chuyện một người anh chị em họ bị cưỡng bức đưa về nước sau khi đào thoát bất thành, để ép bản thân rơi nước mắt. Khi nước mắt vẫn không chảy, bà cúi đầu, cố tình rung vai thật mạnh và tránh giao tiếp bằng mắt với bất kỳ ai trong đám đông đang gào khóc thảm thiết. Bà tin rằng nhiều người xung quanh cũng đang diễn cùng một vở kịch.
Các học giả gọi khoảng cách này là sự che giấu sở thích thực sự (preference falsification): con người công khai thể hiện những niềm tin khác với suy nghĩ thật của mình vì việc nói thật quá nguy hiểm. Tại Bình Nhưỡng, hiện tượng này là một phần thiết yếu của đời sống thường nhật. Giới tinh hoa liên tục cân nhắc từng lời nói và tách biệt những suy nghĩ sâu kín nhất khỏi hành vi bên ngoài. Một số người vẫn tin tưởng vào hệ thống hoặc thực sự cảm thấy tự hào dân tộc. Những người khác căm ghét Kim nhưng vẫn trân trọng địa vị mà chế độ của ông mang lại. Niềm tin và thái độ hoài nghi có thể cùng tồn tại trong một cơ quan, thậm chí ngay trong cùng một con người. Đó là lý do một nhà ngoại giao cấp cao có thể hôm nay còn giảng giải với các quan chức Anh về việc Triều Tiên là nạn nhân của thế giới, nhưng chỉ vài tuần sau đã bỏ trốn khỏi đất nước cùng toàn bộ gia đình.
Khi những thành viên tinh hoa thực sự ra đi, sự đào thoát của họ nhắc nhở những người vẫn âm thầm hoài nghi rằng họ không hề đơn độc. Đây là một trong những lý do Bình Nhưỡng coi các vụ đào thoát của nhân vật nổi bật là tình huống khẩn cấp về an ninh. Khi Heo, người quản lý nhà hàng, cùng 12 nhân viên rời bỏ một nhà hàng Triều Tiên tại Trung Quốc năm 2016, nhà nước đã triệu hồi toàn bộ những lao động khác đang làm việc tại Trung Quốc để thẩm vấn. Trong hồi ký, Thae ví vụ đào thoát tập thể này như những viên đá rơi khỏi bức tường thành: những tổn thất nhỏ cuối cùng có thể dẫn đến sự sụp đổ của cả tòa thành.
ĐIỀU TẦNG LỚP TINH HOA MONG MUỐN
Không ai dễ dàng từ bỏ vị trí cao trong hệ thống thứ bậc của xã hội Triều Tiên. Kim Jong Un không hề bỏ bê tầng lớp cầm quyền của mình. Chính phủ của ông đã xây dựng những khu nhà ở mới khang trang tại Bình Nhưỡng dành cho các nhà khoa học, cán bộ đảng và những nhóm được ưu ái khác, đồng thời phân phối ô tô nhập khẩu, đồng hồ, trang sức, thực phẩm và căn hộ. Vị thế tinh hoa còn mang lại một điều ít hữu hình hơn: cảm giác mạnh mẽ rằng bản thân có mục đích sống và có vai trò quan trọng. Một quan chức hành chính, dù thực quyền có thể rất hạn chế, vẫn là người có vị thế trong xã hội Triều Tiên. Mọi người coi trọng chức danh của ông, kính nể gia đình ông và công nhận sức ảnh hưởng từ những mối quan hệ xã hội và chính trị mà ông sở hữu.
Viễn cảnh đánh mất địa vị ấy có thể khiến ý nghĩ đào thoát trở nên khó chấp nhận, ngay cả với những người căm ghét chế độ. Trong một bữa tối tại nhà hàng thịt nướng đông đúc ở Seoul, giữa những thực khách đang thưởng thức thịt nướng xèo xèo và uống somaek, loại đồ uống pha giữa bia và rượu soju, một cựu quan chức mà tôi gọi là ông Kim đã nhớ lại một sự việc tại một địa điểm khác. Khi đó, ông yêu cầu một bàn sinh viên đại học đang nói chuyện ồn ào hãy giữ trật tự. Dù ít tuổi hơn ông hàng chục năm, họ gần như không thèm nhìn ông, thậm chí “không buồn đặt ly rượu xuống”. Một sinh viên còn bảo ông sang nơi khác mà ăn. Khi nhớ lại cảm giác bị xúc phạm, ông Kim tháo kính và dụi mắt. Ông nói với tôi rằng ở Triều Tiên, cả nhà hàng hẳn đã im phăng phắc khi ông bước vào. Ông sẽ đi thẳng lưng, ngẩng cao đầu, biết rõ tên tuổi gia đình và chức vụ của mình có trọng lượng. Nhưng tại Hàn Quốc, nơi ông phải làm công việc trong kho hàng, ông “chỉ là một kẻ đào thoát Triều Tiên tầm thường với giọng nói đáng ngờ”.
Trải nghiệm đánh mất địa vị và cảm giác về ý nghĩa cuộc sống của ông Kim sau khi đào thoát giúp lý giải vì sao sự kết hợp giữa đặc quyền và cưỡng chế của chế độ vẫn phát huy tác dụng. Giới tinh hoa biết rằng họ có quá nhiều thứ có thể mất và phải đánh đổi. Vì vậy, đối với phần lớn những người thuộc tầng lớp này đang bất mãn, lựa chọn hợp lý là tiếp tục ở lại trong hệ thống, thể hiện lòng trung thành suốt phần đời còn lại và tận dụng tối đa những lợi ích mà địa vị hiện có vẫn mang lại.
Tuy nhiên, sự đánh đổi ấy không thể kéo dài mãi mãi. Sau khi nghỉ hưu, các sĩ quan và cán bộ cấp cao không được nhận lương hưu. Chính phủ thu hồi những chiếc xe, ngôi nhà và thiết bị gia dụng từng được nhà nước cấp phát. Sau hàng chục năm phục vụ nhà nước, những vị tướng và cán bộ cấp cao về hưu thường phải làm bảo vệ hoặc bán hàng ngoài chợ để kiếm sống. Giới tinh hoa trẻ tuổi chứng kiến điều đó và tìm cách tích lũy càng nhiều tiền càng tốt, bởi họ hiểu rằng nhà nước đòi hỏi họ cống hiến cả cuộc đời nhưng sẽ không chăm lo cho họ khi về già.
Giới tinh hoa trẻ và trung niên cũng ngày càng ít sẵn sàng chấp nhận những con đường sự nghiệp và sự hy sinh mà nhà nước từ lâu vẫn tôn vinh là đáng trân trọng. Nhiều người được phỏng vấn nói với tôi rằng các bậc cha mẹ thuộc tầng lớp tinh hoa không còn muốn con trai mình phải dành hơn một thập kỷ phục vụ quân đội theo chế độ nghĩa vụ hoặc xây dựng toàn bộ sự nghiệp bên trong bộ máy đảng. Họ ưu tiên kinh doanh, công việc kỹ thuật, du học và tích lũy tài sản cá nhân. Họ muốn được tiếp cận thế giới bên ngoài và sẽ hoan nghênh việc tự do hóa kinh tế mạnh mẽ hơn trong nước, ngay cả khi không kỳ vọng Triều Tiên sẽ có dân chủ đầy đủ hoặc bán đảo Triều Tiên sẽ thống nhất trong tương lai gần. Trên hết, họ muốn con cái có cuộc sống ít bị ràng buộc hơn chính mình.
Tiền bạc đã làm thay đổi trật tự cũ tại nơi Kim Jong Un gọi là “thiên đường xã hội chủ nghĩa”. Trong một cuộc phỏng vấn, một người đào thoát nói với tôi rằng ông biết ai sẽ kế nhiệm Kim Jong Un để trở thành nhà lãnh đạo thứ tư của Triều Tiên. Tôi nghĩ ông sẽ nhắc đến con gái hoặc em gái của Kim Jong Un. Nhưng ông đáp: “Tiền”. Ông nói có phần bông đùa, nhưng không hoàn toàn như vậy. Ông lấy điện thoại ra và đọc lời cảnh báo trong Kinh Thánh rằng không ai có thể làm tôi hai chủ, Thượng đế và tiền bạc; trong phép so sánh của ông, Kim giữ vị trí của Thượng đế. Người Triều Tiên cạnh tranh để có thực phẩm, nền giáo dục tốt hơn và ảnh hưởng lớn hơn, đồng thời tìm cách kiếm tiền ngoài những hoạt động được nhà nước cho phép thông qua hối lộ và thị trường chợ đen. Giới tinh hoa trẻ ngày càng đánh giá một cuộc hôn nhân tốt, một công việc tốt và con đường sự nghiệp tương lai dựa trên khả năng mang lại tiền mặt và những mối quan hệ kinh doanh hữu ích. Chức danh vẫn có giá trị, thường vì nó có thể được chuyển hóa thành thu nhập. Sự sụp đổ của hệ thống phân phối công cộng của nhà nước cùng những năm tháng đói kém thảm khốc trong thập niên 1990 đã thúc đẩy quá trình thị trường hóa từ cơ sở, với sự phát triển của những khu chợ do nhà nước quản lý, một số lớn đến mức có hơn 10.000 tiểu thương. Ngày nay, tại quốc gia xã hội chủ nghĩa về mặt pháp lý và chính thức lên án chủ nghĩa tư bản này, thị trường và nhu cầu kiếm tiền đang định hình đời sống thường nhật của người dân.
Sự thay đổi này thể hiện trong những lựa chọn bình thường của cuộc sống. Một cựu doanh nhân từng giữ tờ tiền hai USD trong ví như một lá bùa may mắn để thu hút sự thịnh vượng và giàu có. Những người được phỏng vấn khác nhớ lại thời kỳ các gia đình tìm chồng cho con gái thường ưu tiên con trai của cán bộ đảng. Ngày nay, một người đàn ông có khả năng tiếp cận ngoại tệ hoặc sở hữu hoạt động kinh doanh sinh lời có thể trở thành đối tượng kết hôn hấp dẫn hơn nhiều. Cấp bậc chính trị vẫn có thể mở ra những cánh cửa, nhưng tiền bạc mới giúp giữ cho chúng tiếp tục rộng mở.
Kim đã chấp nhận một phần những thay đổi kinh tế này. Các khu chợ, vốn từng bị cấm, nay được nhà nước quản lý và đánh thuế. Mặc dù truyền thông nước ngoài và Internet vẫn bị nghiêm cấm, nhà nước cho phép người Triều Tiên truy cập mạng nội bộ được kiểm soát chặt chẽ và sử dụng điện thoại thông minh với phần mềm, ứng dụng trong nước. Chính quyền cấp căn hộ cho những gia đình được lựa chọn và cho phép quan chức làm giàu thông qua các hoạt động kinh doanh, với điều kiện họ tiếp tục hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ và đóng góp các khoản “quỹ trung thành” bắt buộc cho nhà nước.
Điều Kim không thể mang lại là sự an toàn đáng tin cậy và lâu dài. Mọi thứ vẫn phải phục tùng nhu cầu và ý muốn thất thường của nhà lãnh đạo. Một quan chức tuân thủ pháp luật vẫn có thể bị trừng phạt vì đụng chạm đến một gia đình có quan hệ quyền lực mạnh hơn, còn một cán bộ thành đạt có thể bị cuốn vào cuộc thanh trừng chỉ vì người bảo trợ của mình thất thế.
CÔ ĐỘC GIỮA NHỮNG NGƯỜI CÙNG CẢNH NGỘ
Sự bất mãn ngày càng gia tăng trong tầng lớp tinh hoa không có nghĩa một cuộc nổi dậy sắp xảy ra. Một thành viên tinh hoa bất mãn có năm lựa chọn: im lặng và duy trì hiện trạng; bỏ trốn khỏi đất nước; xây dựng những mạng lưới tiền bạc và ảnh hưởng song song với hệ thống chính thức; phản kháng; hoặc thúc đẩy cải cách từng bước. Ba lựa chọn cuối cùng đặc biệt nguy hiểm tại Triều Tiên. Chế độ sẽ dập tắt mọi biểu hiện bất đồng, nỗ lực cải cách và bất kỳ mạng lưới nào tìm cách hoạt động, thậm chí chỉ bị nghi ngờ hoạt động, ngoài sự kiểm soát của nhà nước. Vì vậy, đối với phần lớn mọi người, lựa chọn cuối cùng chỉ còn là mang theo nỗi bất mãn xuống mồ hoặc tập hợp đủ dũng khí và quyết tâm để đào thoát.
Phần lớn lựa chọn ở lại. Thông qua việc áp đặt nguyên tắc quy trách nhiệm liên đới và các hình phạt tập thể, nhà nước Triều Tiên đã dành nhiều thập kỷ làm suy yếu những mối quan hệ xã hội mà qua đó sự phẫn nộ riêng tư có thể chuyển hóa thành hành động tập thể. Hệ thống giám sát của nước này khuyến khích đồng nghiệp, hàng xóm, thậm chí người thân theo dõi và tố giác lẫn nhau. Những hội nhóm không được phê duyệt, thậm chí các trận đấu thể thao tự phát tại trường học có nhiều hơn một vài người tham gia, đều bị cấm nếu không có sự cho phép đặc biệt. Nhà nước cũng kiểm soát nghiêm ngặt thông tin về các cuộc thanh trừng và hành động phản kháng nhằm ngăn chặn sự lan rộng của tư tưởng bất đồng. Tại một số thành phố biên giới như Sinuiju, đảng gần đây đã cấm mọi cuộc tụ tập từ ba người trở lên nếu không được phê duyệt.
Khi tôi trao đổi về những trở ngại đối với hành động tập thể với Lee Chul Eun, cựu quan chức cấp cao thuộc Bộ An ninh Quốc gia, người đã đào thoát năm 2016 bằng cách bơi 6 km sang Hàn Quốc, ông mô tả bộ máy an ninh nhà nước như một mạng nhện gồm các đặc vụ an ninh, cơ quan giám sát, bộ chỉ huy quân sự và tổ chức đảng. Ông nói với tôi rằng một người phải “hoàn toàn mất trí” mới dám thách thức một hệ thống như vậy. Một cựu quan chức khác tóm tắt nhận thức xã hội được hình thành dưới mạng lưới giám sát ấy: “Chúng tôi [giới tinh hoa] biết tất cả, nhưng chỉ là không nói ra”. Các thành viên tinh hoa có thể nhận biết sự tuyên truyền, tham nhũng và những bất mãn âm thầm xung quanh mình, nhưng lại không biết ai là người họ thực sự có thể tin tưởng để giãi bày.
Chế độ còn có những nguồn lực khác giúp duy trì sự tồn tại. Hoạt động thương mại với Trung Quốc, bán vũ khí, đánh cắp tài sản qua mạng từ các ngân hàng và doanh nghiệp nước ngoài, cùng việc đưa lao động Triều Tiên ra nước ngoài đều góp phần cung cấp tài chính cho các hoạt động của chế độ. Những hoạt động ấy bao gồm chương trình vũ khí hạt nhân, các cơ quan an ninh, mạng lưới trại tù chính trị trên toàn quốc và những hàng hóa xa xỉ cần thiết để duy trì sự phục tùng của tầng lớp tinh hoa. Chế độ đã vượt qua nạn đói, các biện pháp trừng phạt quốc tế và những lần chuyển giao quyền lực. Sự bất mãn tích tụ suốt nhiều năm nhưng chưa bao giờ chuyển hóa thành bất kỳ phong trào đối lập có tổ chức và duy trì lâu dài nào.
Điều này giúp lý giải một phát hiện đáng ngạc nhiên khác từ các cuộc phỏng vấn và nghiên cứu của tôi. Nhiều thành viên tinh hoa hiểu rõ rằng câu chuyện chính thức của nhà nước là sai sự thật. Họ biết đồng nghiệp âm thầm phàn nàn, tìm cách nhận hối lộ, xem truyền thông nước ngoài và nghĩ ra những phương thức an toàn để con cái có thể tiếp tục ở lại, làm việc tại nước ngoài. Điều họ không thể xác định một cách an toàn là ai sẽ đi theo và sát cánh cùng mình nếu họ tìm cách phản kháng và thúc đẩy cải cách. Những người hành động đầu tiên dễ trở thành mục tiêu đàn áp nhất, trong khi tất cả những người khác đều có thể phủ nhận việc chia sẻ cùng quan điểm. Hệ thống chính trị Triều Tiên dựa vào việc chia cắt xã hội thành những cá nhân cô lập và khiến những người hoài nghi cảm thấy xa cách lẫn nhau. Chế độ hiểu rằng mối đe dọa có tổ chức khả dĩ nhất đối với quyền kiểm soát nhà nước của mình sẽ xuất phát từ chính giới quyền lực Bình Nhưỡng, chứ không phải từ quần chúng. Một thách thức hoặc cuộc nổi loạn nhiều khả năng sẽ bắt đầu trong hàng ngũ tinh hoa của chế độ hơn là một cuộc nổi dậy từ dưới lên. Nhưng hiện tại, các thành viên tinh hoa không tin tưởng lẫn nhau và thiếu tầm nhìn chung cần thiết để hành động chống lại chế độ.
Đào thoát là lựa chọn duy nhất mà một cá nhân có thể tự mình thực hiện mà không cần xây dựng liên minh trước. Những thành viên tinh hoa bỏ trốn mang theo kiến thức chuyên môn và phát đi tín hiệu cho đồng nghiệp rằng việc rời bỏ đất nước là điều có thể. Tuy nhiên, Trung Quốc vẫn tiếp tục cưỡng bức hồi hương những người Triều Tiên vượt qua biên giới nước này. Các quan chức được cử ra nước ngoài muốn đào thoát phải khéo léo tránh sự giám sát của những nhân viên an ninh nhà nước được bố trí cùng họ, đồng thời chấp nhận thực tế rằng những người thân yêu ở quê nhà gần như chắc chắn sẽ bị trừng phạt.
Tháng 8/2025, một phiên dịch viên Triều Tiên đi cùng phái đoàn từ Viện Khoa học Xã hội Bình Nhưỡng đã vào Đại sứ quán Hàn Quốc tại Ulaanbaatar, Mông Cổ, và xin đào tẩu. Một năm sau, yêu cầu này vẫn chưa được giải quyết và người phiên dịch tiếp tục mắc kẹt trong tình trạng bất định tại đại sứ quán. Mông Cổ, quốc gia duy trì quan hệ ngoại giao với Bình Nhưỡng, đã chậm trễ trong việc hợp tác. Triều Tiên phản đối, còn Seoul, hiện do một chính quyền thiên tả mong muốn cải thiện quan hệ với miền Bắc lãnh đạo, thậm chí không xác nhận vụ việc có tồn tại. Đối với những quan chức đang cân nhắc bỏ trốn, bài học hết sức rõ ràng: ngay cả khi đã đến được đại sứ quán của một quốc gia được coi là dân chủ, họ vẫn chưa chắc thoát khỏi sự chuyên chế tại quê nhà.
Một số thành viên tinh hoa đào thoát mà tôi từng trao đổi đã đến Mỹ và nộp đơn xin tị nạn. Hồ sơ của họ bị kéo dài nhiều năm hoặc bị bác bỏ; có một người đã chờ đợi hơn chín năm. Họ liên tục phải trải qua các phiên điều trần và những đợt kiểm tra lý lịch mà không có kết quả cuối cùng. Một cựu quan chức Triều Tiên chắc chắn có thể đặt ra rủi ro phản gián. Tuy nhiên, việc giữ họ trong tình trạng chờ đợi vô định như vậy gửi đi thông điệp rằng Mỹ có thể sẵn sàng tiếp nhận những thông tin tình báo quý giá của họ nhưng vẫn không mang lại cho họ một tương lai. Những bất định trong chính sách tị nạn của Mỹ không phải nguyên nhân khiến chế độ gia đình họ Kim tiếp tục tồn tại, nhưng việc Washington không sẵn sàng đón nhận những người đào thoát này có thể khiến các thành viên tinh hoa đang dao động tại Bình Nhưỡng nghĩ rằng ở lại có lẽ vẫn an toàn hơn.
NHỮNG NGÀY CUỐI CỦA KIM JONG UN
Kim Jong Un có thể tiếp tục kiểm soát sự bất mãn trong tầng lớp tinh hoa bằng cách luân chuyển, thanh trừng, ban thưởng và giám sát chính những con người đang duy trì hoạt động thường nhật của chế độ. Tuy nhiên, cách tiếp cận này chỉ giúp xử lý các triệu chứng của cuộc khủng hoảng bao trùm do hệ thống toàn trị của ông tạo ra, chứ không thể giải quyết triệt để. Để giành được sự tin tưởng của giới tinh hoa, ông sẽ phải chấm dứt việc thanh trừng và xử tử, ngừng áp dụng hình phạt tập thể đối với gia đình vì sai phạm của một cá nhân, đóng cửa các trại tù chính trị, cho phép thông tin lưu thông tự do hơn và tạo điều kiện để thị trường hoạt động tự chủ mà không phải lo sợ bị đóng cửa hoặc tịch thu tài sản một cách bất ngờ. Tuy nhiên, mỗi nhượng bộ như vậy đều làm giảm nỗi sợ hãi và cảm giác bị cô lập của tầng lớp tinh hoa. Điều bất lợi đối với Kim là chính sự thay đổi ấy sẽ chỉ càng khuyến khích giới tinh hoa mạnh dạn quay sang chống lại ông.
Kim nhiều khả năng sẽ không nới lỏng quyền kiểm soát đối với tầng lớp quyền lực. Nhưng khi làm như vậy, ông sẽ tiếp tục làm suy yếu chính chế độ của mình. Những tổn thất do việc che giấu niềm tin thực sự và phô diễn lòng trung thành gây ra sẽ tích tụ trong các tầng nấc cao nhất của bộ máy vận hành chế độ. Điều đó sẽ trở nên nguy hiểm nhất trong một cuộc đấu tranh kế vị hoặc một cú sốc kinh tế nghiêm trọng. Trong điều kiện bình thường, mỗi quan chức có thể tiếp tục mặc định rằng tất cả đồng nghiệp đều sẽ cố gắng duy trì hiện trạng. Nhưng một cuộc khủng hoảng, chẳng hạn đảo chính quân sự, núi Paektu phun trào trở lại hoặc nền kinh tế sụp đổ, có thể nhanh chóng làm thay đổi những giả định ấy.
Trong thời điểm biến động và bất định, những quan chức vốn đã bất mãn có thể đi đến kết luận rằng sự phục tùng ngoan ngoãn không còn bảo vệ được địa vị hoặc gia đình họ. Những người hôm nay vẫn tỏ ra trung thành có thể từ chối hợp tác với một chế độ đang hoảng loạn, tham gia tranh giành quyền lực hoặc đào thoát hàng loạt. Nếu đủ nhiều người đang vận hành chế độ cùng đưa ra những tính toán như vậy, Kim sẽ nhận ra rằng những con người ông dựa vào để thực thi mệnh lệnh đang đặt sự sống còn của bản thân lên trên sự tồn tại của chế độ. Và ông có thể đánh mất quyền kiểm soát đất nước.
Những cuộc phỏng vấn của tôi với các cựu thành viên tầng lớp tinh hoa Triều Tiên không cho thấy chế độ sắp sụp đổ. Thay vào đó, chúng gợi mở một điểm yếu đáng lo ngại hơn đối với gia đình họ Kim: lòng trung thành của tầng lớp tinh hoa, yếu tố sống còn đối với sự tồn tại của chế độ, đang ngày càng mang tính trình diễn, ít chân thành hơn và được thúc đẩy bởi bản năng tự bảo vệ thay vì niềm tin ý thức hệ sâu sắc. Việc chế độ thường xuyên sử dụng những hình phạt khắc nghiệt nhất và các cuộc thanh trừng hàng loạt nhiều khả năng sẽ khiến ngày càng nhiều thành viên tinh hoa đào thoát, thậm chí, đáng chú ý hơn, có thể thúc đẩy những biểu hiện hành động tập thể chưa từng có tiền lệ. Những ngày cuối cùng của Kim sẽ đến khi một bộ phận đủ lớn trong tầng lớp tinh hoa Triều Tiên đi đến kết luận rằng tiếp tục trung thành không còn là lựa chọn an toàn và hợp lý nhất đối với họ.
JIEUN BAEK là tác giả cuốn sách Privileged but Powerless: How North Korean Elite Grievances Reveal the Regime’s Greatest Weakness và North Korea’s Hidden Revolution: How the Information Underground Is Transforming a Closed Society.
