Nguồn: Đặng Duật Văn, “Who Will Succeed Xi Jinping?”, Foreign Policy, 06/11/2026
Biên dịch: Viên Đăng Huy
Lời cảnh báo từng được đưa ra với Giang Trạch Dân vào năm 2014. Giờ đây, tình trạng hỗn loạn lại một lần nữa bao trùm Quân Giải phóng Nhân dân.
Kể từ khi Tập Cận Bình phá vỡ các thông lệ chính trị và công khai cho thấy ông không có ý định tuân thủ giới hạn hai nhiệm kỳ đối với chức vụ Chủ tịch nước và Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Trung Quốc (ĐCSTQ), vấn đề ai sẽ kế nhiệm ông đã thu hút sự quan tâm đặc biệt. Tập đã thanh trừng một số nhân vật từng được xem là ứng viên tiềm năng cho vị trí kế nhiệm. Tuy nhiên, ông cũng ngày càng lớn tuổi và, ngay cả khi muốn tiếp tục nắm giữ quyền lực, có thể sẽ thấy việc lựa chọn một người mà mình tin tưởng để chuyển giao quyền lãnh đạo là phương án dễ dàng hơn.
Mặc dù hiện chưa có nhân vật nào được công nhận rộng rãi là người kế nhiệm và nhiều khả năng một ứng viên như vậy sẽ chưa xuất hiện trước Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XXI của ĐCSTQ vào cuối năm tới, những đợt điều chuyển và sắp xếp nhân sự cấp tỉnh diễn ra dồn dập trước thềm Hội nghị Trung ương 5 có thể cung cấp một số manh mối đáng chú ý.
Ngày 4/9, Chu Trung Minh, sinh năm 1972, được thăng chức từ Phó Bí thư Thành ủy Thượng Hải lên quyền Thị trưởng, qua đó trở thành người đứng đầu chính quyền thành phố lớn nhất Trung Quốc. Trong một thời gian, nhiều nhà quan sát xem động thái này là bằng chứng cho thấy Bắc Kinh đang có chủ ý bồi dưỡng Chu Trung Minh để trở thành người kế nhiệm Tập Cận Bình trong tương lai.
Tuy nhiên, vấn đề không đơn giản như vậy. Kể từ đó, tốc độ điều chuyển nhân sự cấp tỉnh càng được đẩy nhanh. Ngày 23/9, ba tỉnh An Huy, Hà Nam và Phúc Kiến đều có Bí thư Tỉnh ủy mới. Lý Lạc Thành và Chu Tổ Dực, cùng sinh năm 1965, lần lượt tiếp quản vị trí lãnh đạo tại An Huy và Hà Nam, trong khi Triệu Long, sinh năm 1967, được thăng chức từ Chủ tịch tỉnh Phúc Kiến lên Bí thư Tỉnh ủy. (Trong hệ thống chính trị Trung Quốc, Bí thư Tỉnh ủy có vị thế cao hơn Chủ tịch tỉnh.)
Sau đó, ngày 24/10, chỉ hai ngày trước khi Hội nghị Trung ương 5 khai mạc, quá trình điều chuyển nhân sự tiếp tục được đẩy nhanh. Vương Chí Quân, sinh năm 1965, trở thành Bí thư Tỉnh ủy Hồ Nam, trong khi Mạc Cao Nghĩa, sinh năm 1964, tiếp quản vị trí Bí thư Tỉnh ủy Vân Nam. Đồng thời, một số cán bộ trẻ hơn cũng bắt đầu được đưa vào diện chuẩn bị đảm nhiệm chức vụ Chủ tịch tỉnh, gồm Quách Ninh Ninh, sinh năm 1970, tại Phúc Kiến; Chư Cát Vũ Kiệt, sinh năm 1971, tại Thanh Hải; và Tạ Vệ Giang, sinh năm 1973, tại Hồ Nam.
Những động thái này cho thấy một sự chuyển dịch thế hệ rõ rệt. Các vị trí Bí thư Tỉnh ủy ngày càng được trao cho những cán bộ sinh trong giai đoạn 1964–1969, trong khi các vị trí Chủ tịch tỉnh đang dần mở ra cho những người sinh trong thập niên 1970.
Xu hướng này càng rõ nét hơn khi nhìn vào những cán bộ đã được thăng tiến lên các vị trí lãnh đạo cấp tỉnh hoặc cấp bộ. Thống đốc tỉnh Chiết Giang Lưu Tiệp, Thống đốc tỉnh Giang Tô Lưu Tiểu Đào và Chủ tịch Khu tự trị Quảng Tây Vi Đào đều sinh năm 1970. Thống đốc tỉnh Sơn Tây Lư Đông Lượng sinh năm 1973. Chu Trung Minh, Quách Ninh Ninh, Chư Cát Vũ Kiệt và Tạ Vệ Giang hiện cũng đã gia nhập nhóm cán bộ thuộc thế hệ này. Ở cấp trung ương, Bộ trưởng Bộ Quản lý Tình trạng Khẩn cấp Trương Thành Trung, Chủ tịch cơ quan quản lý tài sản nhà nước Trung Quốc Trình Phú Ba và Bí thư thứ nhất Ban Bí thư Trung ương Đoàn Thanh niên Cộng sản A Đông đều sinh năm 1970.
Chỉ vài năm trước, những cán bộ sinh trong thập niên 1970 vẫn còn đủ trẻ để được xếp vào nhóm “cán bộ trẻ”. Nhưng giờ đây, họ đang bắt đầu gia nhập hàng ngũ lãnh đạo cấp cao với số lượng ngày càng đông.
Một nhóm ứng viên tiềm năng đang dần hình thành. Tuy nhiên, câu hỏi thực sự là: Tập Cận Bình muốn lựa chọn kiểu người nào để kế thừa vị trí của mình? Những tiêu chuẩn mà Tập đặt ra đối với đội ngũ cán bộ nói chung vốn đã rất rõ ràng: tiêu chí chính trị phải được đặt lên hàng đầu; cán bộ phải trung thành, trong sạch và sẵn sàng gánh vác trách nhiệm; đồng thời phải có chuyên môn, năng lực giải quyết vấn đề và khả năng ứng phó với những rủi ro lớn. Tuy nhiên, việc lựa chọn một Tổng Bí thư đòi hỏi những cân nhắc bổ sung, vốn không áp dụng đối với các quyết định bổ nhiệm lãnh đạo cấp cao thông thường.
Những cuộc thảo luận về vấn đề kế nhiệm Tập Cận Bình thường rơi vào hai thái cực. Một bên cho rằng ông chỉ quan tâm đến lòng trung thành. Bên còn lại lại tập trung tìm kiếm ứng viên có năng lực vượt trội nhất và lý lịch chính trị hoàn hảo nhất.
Cả hai yếu tố đều quan trọng. Tuy nhiên, đối với một nhà lãnh đạo đã nắm quyền hơn một thập kỷ và gắn chặt tên tuổi, học thuyết cũng như đường lối chính trị của mình với cả một thời kỳ, tiêu chí quan trọng hàng đầu phải là khả năng bảo vệ di sản chính trị mà ông để lại.
Người kế nhiệm phải là một nhân vật đáng tin cậy về mặt chính trị, nhưng sự đáng tin cậy ở đây không đơn thuần có nghĩa là người đó có quan hệ cá nhân thân thiết với Tập Cận Bình. Tập phải tin rằng một khi người này lên nắm quyền, họ sẽ không phủ nhận di sản chính trị của ông. Người kế nhiệm không thể là một nhân vật như Nikita Khrushchev sau Joseph Stalin: khi còn sống thì ra sức lấy lòng người tiền nhiệm, nhưng sau khi người đó qua đời lại công khai lên án họ. Họ cũng không thể giống như Đặng Tiểu Bình sau Mao Trạch Đông: vẫn duy trì vị thế của người tiền nhiệm, nhưng lại tiến hành những thay đổi căn bản đối với hệ thống và hệ tư tưởng chính trị mà mình kế thừa.
Tiêu chí thứ hai là khả năng dự đoán về mặt chính trị.
Một cán bộ tuân phục Tập Cận Bình ở thời điểm hiện tại chưa chắc sẽ tiếp tục hành xử như vậy sau khi trở thành Tổng Bí thư. Quyền lực tối cao có thể làm thay đổi hành vi chính trị. Tập Cận Bình hiểu điều này hơn hầu hết những người khác. Khi còn là người được lựa chọn để kế nhiệm, ông từng thể hiện thái độ ôn hòa và hợp tác với những người xung quanh. Chỉ sau khi thực sự được trao quyền lực, ông mới nhanh chóng thiết lập một trật tự chính trị lấy bản thân làm trung tâm.
Điều này tạo ra một thế tiến thoái lưỡng nan. Một người kế nhiệm thực sự có năng lực và quyết đoán có thể dần hình thành những quan điểm riêng cũng như xây dựng cơ sở quyền lực của mình, thay vì mãi chỉ đóng vai trò người đại diện cho một vị tiền nhiệm đã nghỉ hưu. Tập Cận Bình có thể muốn đồng thời đạt được cả hai điều: một người kế nhiệm đủ mạnh để kiểm soát hệ thống, nhưng vẫn có thể dự đoán được về mặt chính trị.
Tiêu chí thứ ba là năng lực quản trị đất nước.
Nhà lãnh đạo Trung Quốc trong thập niên 2030 sẽ không đơn thuần chỉ chịu trách nhiệm điều hành tăng trưởng GDP. Người đó sẽ phải giải quyết những vấn đề kinh tế và xã hội phức tạp, cuộc cạnh tranh công nghệ và địa chính trị kéo dài với Mỹ, những rủi ro tiềm tàng về quân sự và an ninh liên quan đến Đài Loan, cũng như một hệ thống đảng-nhà nước với hơn 100 triệu đảng viên ĐCSTQ, bộ máy quan liêu đồ sộ, các nhóm lợi ích địa phương chằng chịt và nền kinh tế nhà nước có quy mô khổng lồ.
Một người trung thành nhưng thiếu năng lực cuối cùng có thể không đủ khả năng bảo vệ di sản chính trị của Tập Cận Bình. Ngược lại, một người quá quyền lực và độc lập có thể dần thoát khỏi tầm ảnh hưởng của Tập và tạo dựng một thời kỳ chính trị của riêng mình. Vì vậy, người kế nhiệm buộc phải đi trên một con đường vô cùng hẹp, nơi chỉ một bước đi sai lầm cũng có thể dẫn đến những hệ quả lớn.
Điều đó đòi hỏi người kế nhiệm phải có kinh nghiệm đảm nhiệm những vị trí nhạy cảm. Nếu Tập Cận Bình có đủ thời gian để đánh giá các ứng viên tiềm năng, nhiều khả năng ông sẽ bố trí những người triển vọng nhất vào nhiều vị trí công tác khác nhau, với mức độ thách thức ngày càng cao.
Đây là lý do Bắc Kinh, Thượng Hải, Quảng Đông, Giang Tô và Chiết Giang có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Một số địa phương là những trung tâm kinh tế hàng đầu, một số có tầm quan trọng chính trị đặc biệt, trong khi những nơi khác hội tụ cả hai yếu tố. Điều hành những địa phương này là một phép thử quan trọng, đặc biệt đối với khả năng xử lý khủng hoảng.
Suy cho cùng, năng lực điều hành thường nhật không quan trọng bằng cách một cán bộ thể hiện bản lĩnh khi đối mặt với suy thoái kinh tế, tai nạn nghiêm trọng, bất ổn xã hội hoặc cuộc đối đầu với một cường quốc nước ngoài.
Một vấn đề khác cũng định hình nhóm ứng viên tiềm năng là Tập Cận Bình dự định khi nào sẽ rời bỏ quyền lực.
Trong nhiều năm qua, tôi đã lập luận rằng nhiều khả năng Tập sẽ tiếp tục nắm quyền thêm hai nhiệm kỳ nữa, tương ứng với giai đoạn 2027–2037. Nếu nhận định này chính xác, ông chưa cần phải lựa chọn một người kế nhiệm cụ thể ngay từ bây giờ.
Việc chỉ định người kế nhiệm quá sớm sẽ mang lại rất ít lợi ích, thậm chí có thể tạo ra một trung tâm quyền lực thứ hai bên cạnh Tập Cận Bình. Các quan chức sẽ bắt đầu ngả về phía nhân vật đó, trong khi vị thế người kế nhiệm sẽ mang lại cho người này tầm ảnh hưởng vượt xa chức vụ chính thức đang nắm giữ. Đối với một nhà lãnh đạo như Tập, người đặc biệt đề cao sự lãnh đạo tập trung của Đảng và vai trò chi phối của bản thân, đây rõ ràng không phải là một sự sắp xếp hấp dẫn.
Do đó, ở giai đoạn hiện nay, nhiều khả năng Tập sẽ không lựa chọn một cá nhân cụ thể, mà thay vào đó xây dựng một nhóm ứng viên tiềm năng có khả năng kế nhiệm. Xét theo những tiêu chí tương đối tương đồng, các cán bộ sinh trong giai đoạn 1967–1975 dường như là nhóm ứng viên thực tế nhất cần theo dõi. Nếu Tập chuyển giao quyền lực vào khoảng năm 2037, những người này khi đó sẽ ở độ tuổi 65–70 – độ tuổi tương đối phù hợp để đảm nhiệm vai trò lãnh đạo, dù cao hơn so với độ tuổi của cả Tập Cận Bình lẫn những người tiền nhiệm như Hồ Cẩm Đào khi họ lên nắm quyền. Điều này thậm chí có thể mang lại lợi thế cho Tập: một nhà lãnh đạo lớn tuổi hơn sẽ ít có khả năng đi chệch khỏi di sản chính trị mà ông để lại.
Tôi dự đoán độ tuổi trung bình của Ban Chấp hành Trung ương khóa XXI sẽ dịch chuyển rõ rệt về phía nhóm cán bộ sinh trong giai đoạn 1964–1974. Ngoại trừ Tập Cận Bình và một số ít lãnh đạo cấp cao khác, các cán bộ sinh trong thập niên 1950 phần lớn sẽ không còn hiện diện trong Ban Chấp hành Trung ương. Những cán bộ sinh vào nửa sau thập niên 1960 sẽ trở thành lực lượng nòng cốt trong số các ủy viên chính thức, trong khi số lượng cán bộ sinh trong thập niên 1970 sẽ tăng lên đáng kể.
Nếu những nhân vật như Triệu Long, Thị trưởng Bắc Kinh Ân Dũng và Thống đốc tỉnh Thiểm Tây Triệu Cương – những người sinh trong giai đoạn 1967–1969 – bắt đầu gia nhập Ban Chấp hành Trung ương với số lượng đáng kể, họ đương nhiên sẽ trở thành những gương mặt quan trọng trong nhóm ứng viên lãnh đạo cấp cao cho thập niên 2030. Nếu những cán bộ sinh sau năm 1970 như Chu Trung Minh, Lư Đông Lượng, Lưu Tiệp hay Lưu Tiểu Đào có thể gia nhập Bộ Chính trị ngay từ Đại hội Đảng lần thứ XXI, tín hiệu về sự chuyển giao thế hệ sẽ còn rõ ràng hơn nữa.
Tuy nhiên, bất kể điều gì xảy ra, tôi không cho rằng Đại hội Đảng lần thứ XXI sẽ giúp thế giới bên ngoài xác định rõ ai là người kế nhiệm Tập Cận Bình. Những gì đại hội này có thể cho chúng ta biết chỉ là những ai đã tiến vào chặng nước rút của cuộc đua.
Đặng Duật Văn là một nhà văn kiêm học giả người Trung Quốc.
