Nguồn: Henry Wirz hanged for murder, History.com
Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng
Vào ngày này năm 1865, Henry Wirz – một người nhập cư Thụy Sĩ và là chỉ huy nhà tù Andersonville ở bang Georgia – đã bị treo cổ vì tội sát hại các binh sĩ bị giam giữ tại đây trong thời kỳ Nội chiến.
Wirz sinh ra ở Thụy Sĩ vào năm 1823 và chuyển đến Mỹ vào năm 1849. Ông sống ở miền Nam, chủ yếu tại bang Louisiana, và đã trở thành một bác sĩ. Khi Nội chiến bùng nổ, ông gia nhập Tiểu đoàn 4 Louisiana. Sau Trận Bull Run thứ nhất tại Virginia vào tháng 07/1861, Wirz làm nhiệm vụ canh gác tù binh ở Richmond, Virginia, và lọt vào mắt xanh của Tổng thanh tra John Winder.
Winder đã chuyển Wirz về bộ phận của mình, và Wirz dành phần còn lại của cuộc chiến để làm việc với các tù binh chiến tranh. Ông chỉ huy một nhà tù ở Tuscaloosa, Alabama; áp giải tù binh đi khắp các vùng lãnh thổ của phe Hợp bang miền Nam; xử lý việc trao đổi tù binh với phe Liên minh miền Bắc; và từng bị thương trong một vụ tai nạn xe ngựa chở khách. Sau khi trở lại làm nhiệm vụ, ông tới châu Âu và rất có thể đã mang theo thư từ giao cho các đặc phái viên của Hợp bang. Khi Wirz trở lại miền Nam vào đầu năm 1864, ông được giao trọng trách quản lý nhà tù Andersonville, tên chính thức là Camp Sumter.
Dù cả hai phe đều giam giữ tù binh trong những điều kiện tồi tệ, Andersonville đặc biệt khét tiếng vì hoàn cảnh vô nhân đạo mà các tù nhân tại đây trải qua. Một hàng rào cọc gỗ được dựng lên để giam giữ hàng ngàn người trên một mảnh đất cằn cỗi và ô nhiễm. Các doanh trại từng được lên kế hoạch xây dựng nhưng chưa bao giờ thành hình; những người lính phải ngủ trong những túp lều tạm bợ gọi là “shebang,” đắp từ gỗ vụn và vải thưa, vốn gần như không thể che mưa chắn gió. Một dòng suối nhỏ chảy qua khu trại cung cấp nước cho các binh sĩ miền Bắc, nhưng rồi nó nhanh chóng biến thành một hố phân chứa đầy mầm bệnh và chất thải của con người. Tình trạng xói mòn do tù nhân đi lại đã biến dòng suối thành một bãi đầm lầy khổng lồ. Nhà tù này ban đầu được thiết kế để giam giữ 10.000 người, nhưng phe Hợp bang đã nhồi nhét tới hơn 31.000 tù nhân tính đến tháng 08/1864.
Wirz đã điều hành một cơ sở nơi hàng ngàn tù nhân phải bỏ mạng. Tuy nhiên, một phần ông cũng là nạn nhân của hoàn cảnh bởi có quá ít nguồn lực để duy trì nhà tù, trong khi phe miền Bắc đã ngừng trao đổi tù binh vào năm 1864. Vào thời điểm phe miền Nam bắt đầu sụp đổ, việc kiếm thức ăn và thuốc men cho tù nhân trở nên vô cùng khó khăn. Khi thông tin về Andersonville rò rỉ ra ngoài, người dân miền Bắc đã vô cùng kinh hãi. Chứng kiến một số người sống sót trở về từ khu trại, nhà thơ Walt Whitman đã viết rằng “Có những hành động, những tội ác có thể được tha thứ, nhưng đây không phải là một trong số chúng.”
Wirz bị buộc tội âm mưu hủy hoại sức khỏe và tính mạng của các binh sĩ từ Liên minh miền Bắc, cũng như tội giết người. Phiên tòa xét xử ông bắt đầu vào tháng 08/1865 và kéo dài trong hai tháng. Xuyên suốt phiên tòa, khoảng 160 nhân chứng đã được gọi đến để đối chất. Dù Wirz thực sự tỏ ra thờ ơ trước số phận của các tù nhân ở Andersonville, nhưng trong chừng mực nào đó, ông chỉ là một con dê tế thần và một số bằng chứng chống lại ông hoàn toàn là ngụy tạo. Ông bị kết tội và nhận án tử hình vào ngày 10/11 tại Washington, D.C. Trên đoạn đầu đài, Wirz được cho là đã nói với viên sĩ quan phụ trách thi hành án: “Tôi biết mệnh lệnh là gì, thưa Thiếu tá. Tôi đang bị treo cổ chỉ vì tuân theo những mệnh lệnh đó.” Ở tuổi 41, Wirz là một trong số ít những người bị kết án và xử tử vì những tội ác gây ra trong thời kỳ Nội chiến Mỹ.
