Nguồn: Daniel C. Kurtzer và Aaron David Miller, “Trump’s Saudi Nuclear Deal Is Diplomatic Malpractice”, Foreign Policy, 27/07/2026
Biên dịch: Viên Đăng Huy
Nếu tồn tại một học viện chuyên đào tạo về những sai lầm ngoại giao và chiến lược, chắc chắn chính quyền Trump sẽ tốt nghiệp loại xuất sắc. Diễn biến mới nhất trong chuỗi câu chuyện đáng buồn ấy là thỏa thuận cung cấp cho Ả Rập Saudi các lò phản ứng hạt nhân cùng bí quyết công nghệ của Mỹ. Theo các thông tin được công bố, thỏa thuận này còn bao gồm quyền làm giàu uranium ngay trên lãnh thổ Ả Rập Saudi, tại một cơ sở dạng “hộp đen” do Mỹ xây dựng.
Ngay sau khi thỏa thuận được ký vào ngày 22/07, Tổng thống Mỹ Donald Trump lại bổ sung điều kiện rằng Ả Rập Saudi phải bình thường hóa quan hệ với Israel. Nếu ông kiên quyết giữ nguyên yêu cầu này, nó gần như chắc chắn sẽ bóp chết thỏa thuận. Không có bất kỳ lý do thuyết phục nào về thương mại, kinh tế hay năng lượng hạt nhân dân sự, dù có hay không có sự giám sát của Mỹ, có thể biện minh cho việc cho phép Ả Rập Saudi tự kiểm soát chu trình nhiên liệu hạt nhân của mình. Ngoài việc làm xói mòn chính sách chống phổ biến vũ khí hạt nhân mà Mỹ theo đuổi suốt nhiều thập kỷ, thỏa thuận này, cùng màn đổi ý đột ngột của Trump, còn cho thấy sự thiếu vắng hoàn toàn của một cơ chế kiểm soát do những người có kinh nghiệm đảm trách, cũng như năng lực ra quyết định đúng đắn trong chính quyền của ông. Tất cả tạo nên một bức tranh hoàn chỉnh về phong cách ngoại giao của chính quyền Trump.
Việc chính quyền Trump đàm phán với Riyadh về những vấn đề này rõ ràng không có gì bất ngờ, bởi các cuộc thảo luận đã diễn ra suốt nhiều năm, chủ yếu gắn với nỗ lực mở rộng Hiệp định Abraham. Ả Rập Saudi từ lâu đã bày tỏ mong muốn tiếp cận công nghệ và bí quyết hạt nhân của Mỹ để phục vụ một chương trình dân sự. Riyadh cũng yêu cầu một hiệp ước quốc phòng song phương và quyền tiếp cận những hệ thống vũ khí tiên tiến nhất của Mỹ.
Tuy nhiên, mức độ sốt sắng của Trump trong việc đáp ứng các yêu cầu của Ả Rập Saudi, trong khi chỉ đòi hỏi rất ít nhượng bộ từ Riyadh, còn vượt xa những nỗ lực của Tổng thống Joe Biden nhằm tìm ra một giải pháp thỏa mãn mong muốn sở hữu năng lực làm giàu uranium trong nước của Ả Rập Saudi. Cách tiếp cận này cũng đi xa hơn cả thỏa thuận hạt nhân Mỹ – UAE ký năm 2009, vốn không trao đặc quyền đó cho Abu Dhabi. Ít nhất, Biden còn khéo léo đặt thỏa thuận với Ả Rập Saudi trong một gói giải pháp rộng hơn, bao gồm cả việc bình thường hóa quan hệ với Israel, với tính toán rằng điều này có thể phần nào xoa dịu những lo ngại của Israel về hoạt động làm giàu uranium, đồng thời tạo vỏ bọc chính trị để thỏa thuận được Quốc hội thông qua.
Ngay cả trước khi Hamas tấn công Israel vào ngày 07/10/2023 và cuộc chiến của Israel tại Gaza nổ ra, vấn đề bình thường hóa quan hệ đã vô cùng phức tạp. Ả Rập Saudi muốn thấy một số tiến triển thực chất trong vấn đề Palestine, trong khi chính phủ của Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu tìm cách hạn chế tối đa những nhượng bộ, dù hiểu rằng họ vẫn phải đưa ra một điều gì đó.
Sau ngày 07/10 và những tổn thất thảm khốc mà các cuộc tấn công của Israel gây ra đối với dân thường và cơ sở hạ tầng tại Gaza, các yêu cầu của Ả Rập Saudi liên quan đến vấn đề Palestine đã tăng lên đáng kể. Chính quyền Biden từng đưa ra công thức về một “lộ trình cụ thể, có thời hạn và không thể đảo ngược hướng tới một nhà nước Palestine chung sống trong hòa bình và an ninh bên cạnh Israel”. Tuy nhiên, ngay cả cam kết đó cũng không thể đáp ứng các yêu cầu của Riyadh sau ngày 07/10, bởi những quan ngại của Ả Rập Saudi còn gắn với tác động của việc bình thường hóa quan hệ đối với sự ổn định trong nước.
Vì vậy, dù việc chính quyền Trump nối lại vấn đề này thông qua các cuộc đàm phán với Ả Rập Saudi không hẳn là điều bất ngờ, việc thỏa thuận do Bộ trưởng Năng lượng Mỹ Christopher Wright và Bộ trưởng Năng lượng Ả Rập Saudi Abdulaziz bin Salman ký kết chỉ tập trung vào hạt nhân, mà không hề đề cập đến Israel hay việc bình thường hóa quan hệ, lại gây ra một cú sốc lớn.
Tệ hơn, những chi tiết dần được hé lộ cho thấy đây là một thỏa thuận yếu kém và tiềm ẩn nhiều nguy hiểm, thụt lùi đáng kể so với thỏa thuận Mỹ ký với Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất năm 2009, thường được gọi là “Hiệp định 123”, theo Mục 123 của Đạo luật Năng lượng Nguyên tử năm 1954. Thỏa thuận Mỹ – UAE giới hạn hợp tác hạt nhân trong các mục đích dân sự và hòa bình, đồng thời loại trừ rõ ràng hoạt động làm giàu và tái xử lý uranium. Thỏa thuận cũng yêu cầu tuân thủ cơ chế thanh sát của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) cùng các nghĩa vụ chống phổ biến vũ khí hạt nhân quốc tế quan trọng khác. Vào thời điểm đó, các quan chức Mỹ đã ca ngợi đây là hình mẫu cho những thỏa thuận hạt nhân hòa bình khác trong khu vực.
Điều gì xảy ra tiếp theo hiện vẫn chưa rõ. Nhưng một động lực nào đó đã khiến Trump bổ sung điều kiện bình thường hóa quan hệ vào thỏa thuận với Ả Rập Saudi ngay sau khi nó được ký, dù nội dung này rõ ràng chưa hề được bàn bạc trước với Riyadh.
Trong một bài đăng trên Truth Social ngày 23/07, Trump viết: “Thỏa thuận hạt nhân dân sự — sẽ không có hoạt động làm giàu vật liệu nào cả! — đang được tiến hành giữa Bộ Năng lượng Mỹ và Ả Rập Saudi, vốn chỉ liên quan đến các mục đích phi quân sự, giống như những gì Iran và UAE, cùng các nước khác, đang có, sẽ được phê duyệt, nhưng hoàn toàn với điều kiện Ả Rập Saudi gia nhập Hiệp định Abraham đầy uy tín và thành công.”
Không chỉ hoàn toàn mâu thuẫn với thỏa thuận đã được ký một ngày trước đó, tuyên bố về Hiệp định Abraham còn đi kèm một khẳng định sai lệch rõ ràng rằng Ả Rập Saudi sẽ không được làm giàu uranium trên lãnh thổ của mình. Theo các thông tin được công bố, văn bản đã ký không hề quy định như vậy.
Có nhiều cách lý giải khả dĩ cho thảm họa ngoại giao này. Phù hợp với thành tích nghèo nàn trong phần lớn các cuộc đàm phán do các sứ giả của Trump thực hiện, rất có thể những người tham gia thương lượng đơn giản là không hiểu rõ, hoặc không đánh giá đúng, tầm quan trọng của việc bình thường hóa quan hệ trong khuôn khổ một thỏa thuận hạt nhân với Ả Rập Saudi. Cũng có thể họ mặc nhiên cho rằng bình thường hóa quan hệ vẫn còn quá xa vời và hoàn toàn bất khả thi.
Xét đến việc thỏa thuận này mang lại cho Trump cơ hội thổi luồng sinh khí mới vào ngành công nghiệp hạt nhân Mỹ, với triển vọng thu hút dòng vốn đầu tư của Ả Rập Saudi vào Mỹ, và có thể cả những khoản đầu tư của Riyadh vào các doanh nghiệp do những người thuộc hoặc có quan hệ mật thiết với chính quyền nắm giữ, thương vụ này có lẽ quá béo bở để bị bỏ qua.
Dù lý do là gì, đây vẫn là một mớ hỗn độn với những hệ lụy rất lớn.
Thứ nhất, thỏa thuận sẽ làm suy yếu, thậm chí xóa sạch, chính sách chống phổ biến vũ khí hạt nhân mà Mỹ theo đuổi suốt nhiều thập kỷ. Đặc biệt, trong bối cảnh Mỹ đang tiến hành không kích Iran để ngăn chặn chương trình hạt nhân của nước này, cụ thể là các hoạt động làm giàu uranium, việc mở toang cánh cửa đó cho Ả Rập Saudi chẳng khác nào một hành động tội lỗi. Trên thực tế, Riyadh đã từ chối chấp nhận Nghị định thư Bổ sung của IAEA, vốn quy định các biện pháp thanh sát nghiêm ngặt hơn.
Thứ hai, thật khó hiểu vì sao các nhà đàm phán lại có thể làm việc kém cỏi đến vậy và hoàn toàn bỏ qua những bài học lịch sử.
Thứ ba, Trump dường như không hề quan tâm đến tác động hủy hoại đối với uy tín cá nhân của ông cũng như thể diện của nước Mỹ khi đơn phương chèn thêm điều kiện vào một thỏa thuận đã được ký.
Thứ tư, việc chính quyền theo đuổi và ký kết thỏa thuận này mà không tham vấn Israel hay cân nhắc nghiêm túc vấn đề Palestine chẳng khác nào tự quay lưng với những nguyên tắc mà ngay cả chính quyền Trump cũng từng tuân thủ cho đến nay.
Nếu Iran cần thêm chất liệu cho bộ máy tuyên truyền rằng Mỹ là một đối tác không đáng tin và không giữ lời, thì màn lật lọng này chính là món quà hoàn hảo mà Washington trao tận tay Tehran.
Trong số tất cả những thảm họa ngoại giao đã trở thành đặc trưng của chính quyền Trump, thỏa thuận hạt nhân với Ả Rập Saudi có lẽ là quả bom nguy hiểm nhất. Giới lãnh đạo hiện nay tại Riyadh có thể được xem là một đồng minh đáng tin cậy của Mỹ, nhưng không ai có thể bảo đảm tương lai sẽ ra sao.
Thái tử Mohammed bin Salman, người có khả năng sẽ trị vì vương quốc trong nhiều thập kỷ tới, đang theo đuổi một chính sách đối ngoại đa hướng, vừa duy trì quan hệ mật thiết với Nga, vừa tăng cường gắn bó với Trung Quốc.
Cần nhớ rằng chính Mỹ từng trao cho Iran chương trình “Nguyên tử vì Hòa bình” vào năm 1957, qua đó cung cấp cho Tehran một lò phản ứng nghiên cứu hạt nhân, uranium làm giàu ở cấp độ cao, cùng các chương trình giáo dục và đào tạo. Khi chế độ Cộng hòa Hồi giáo lên nắm quyền năm 1979, toàn bộ cơ sở hạ tầng hạt nhân do Mỹ cung cấp vẫn còn nguyên tại chỗ, tạo ra một bài toán an ninh khu vực và toàn cầu mà thế giới vẫn phải chật vật xử lý suốt 47 năm qua.
Bằng cách vô tình bóp chết thỏa thuận với Ả Rập Saudi khi tự ý gắn thêm điều kiện bình thường hóa quan hệ vào phút chót, Trump có thể đã vô tình lập được một công lớn cho chính sách chống phổ biến vũ khí hạt nhân của Mỹ.
Thật không may, và cũng thật đáng buồn, không điều nào trong số này thực sự gây bất ngờ. Nó chỉ nối dài một chuỗi bất tài về chiến lược và ngoại giao vốn đã trở thành thương hiệu trong chính sách đối ngoại của Trump. Những nhà đàm phán nghiệp dư, thiếu chuẩn bị, được cử đi xử lý một số vấn đề gai góc nhất trên bàn cờ quốc tế. Kết quả hoàn toàn có thể đoán trước.
Cuộc chiến Nga – Ukraine vẫn tiếp diễn, trong khi Trump liên tục dao động giữa việc ủng hộ Nga và thái độ tức giận với châu Âu vì cho rằng các nước này không làm đủ để giúp Ukraine.
Kế hoạch 20 điểm của Trump dành cho Gaza hiện đã chết yểu. Hamas không có ý định hạ vũ khí, còn Israel cũng không hề có ý định rút quân khỏi vùng lãnh thổ này. Hơn 1.000 người Palestine đã bị lực lượng Israel sát hại kể từ khi cái gọi là thỏa thuận ngừng bắn chính thức có hiệu lực vào tháng 10 năm ngoái, trong khi Hamas vẫn tiếp tục cai quản Gaza, dù phạm vi kiểm soát của tổ chức này ngày càng thu hẹp.
Giờ đây, có thể thấy rõ rằng toan tính của Trump ngay từ đầu chỉ là giải quyết nhanh để gạt vấn đề Gaza khỏi bàn làm việc. Nhưng kế hoạch ấy lại đòi hỏi một tiến trình ngoại giao khó khăn qua nhiều giai đoạn, trong khi bản thân ông không hề có ý định tham gia vào những công việc nặng nhọc cần thiết.
Biên bản ghi nhớ gần đây hơn với Iran là một ví dụ khác về tư duy thiển cận, dẫn tới sự ra đời của một văn bản đầy những lỗ hổng nghiêm trọng và thuộc hàng tồi tệ nhất trong lịch sử ngoại giao Mỹ. Văn bản này được đàm phán vội vã, thiên lệch rõ ràng và dồn phần lớn lợi ích về phía Iran, đồng thời bỏ sót toàn bộ những mục tiêu cốt lõi mà cuộc chiến lẽ ra phải đạt được.
Trên thực tế, các nhà đàm phán Mỹ đã đáp ứng gần như toàn bộ những yêu cầu then chốt của Iran, nhưng không thu lại được lợi ích đáng kể nào. Chương trình hạt nhân của Iran không bị kiềm chế, chương trình tên lửa cũng vậy. Có lẽ quan trọng nhất là Iran được trao quyền quyết định các điều kiện vận chuyển hàng hóa qua eo biển Hormuz, trong khi văn bản hoàn toàn không đề cập đến sự phản đối của Mỹ đối với việc Tehran đơn phương áp đặt các loại phí hoặc hoa hồng sau thời hạn 60 ngày.
Sẽ thật đáng mừng nếu có một nhân vật nào đó xuất hiện để khôi phục phần nào kỷ cương và sự giám sát chuyên nghiệp đối với phong cách ngoại giao mang đậm dấu ấn Trump. Nhưng rõ ràng Quốc hội sẽ không đảm nhận vai trò đó, và Ngoại trưởng Marco Rubio cũng vậy.
Cả hai chúng tôi từng làm việc dưới quyền năm đời ngoại trưởng Mỹ. Ít nhất, những người đó sẽ cố gắng bằng mọi cách đưa tổng thống trở lại đúng quỹ đạo nếu nhận thấy chính sách quốc gia đang đi chệch hướng. Nhưng có lẽ chúng tôi không nên hy vọng điều tương tự sẽ xảy ra lần này.
An ninh quốc gia của Mỹ là vấn đề quá quan trọng để tiếp tục bị phó mặc cho những kẻ nghiệp dư chỉ biết mưu lợi cá nhân, dưới sự dẫn dắt của một tổng thống không có nền tảng chiến lược, đồng thời thiếu nghiêm trọng tư duy và kinh nghiệm cần thiết để bảo vệ cũng như thúc đẩy những lợi ích quốc gia cốt lõi của Mỹ.
Người dân Mỹ xứng đáng được hưởng những điều tốt đẹp hơn thế.
Daniel C. Kurtzer là cựu Đại sứ Mỹ tại Ai Cập và Israel.
Aaron David Miller là nghiên cứu viên cao cấp tại Quỹ Carnegie vì Hòa bình Quốc tế.
