Tác giả: Charles Paine
Trong lịch sử học thuật thế kỷ 20 ở Việt Nam, việc đánh giá vai trò của Trần Đức Thảo thường bị chi phối bởi các tự sự chính trị mang tính huyền thoại hóa hoặc tâm lý tự hào dân tộc thái quá, dẫn đến sự định danh thiếu chính xác về khái niệm “triết gia”. Dưới lăng kính khảo sát hàn lâm nghiêm ngặt về lịch sử ý niệm và dựa trên tiến trình thời gian thực tế từ đầu thập niên 1940 tại Pháp đến tận những năm cuối thập niên 1970 tại Việt Nam, dễ dàng nhận ra sự thật lịch sử rõ ràng rằng Trần Đức Thảo chưa thể là một triết gia.
Xét về bản chất cốt lõi của lao động tri thức, ông là một học giả có năng lực ngôn ngữ và giải mã văn bản xuất chúng, một nhà bình luận lý thuyết nhạy bén trước các trào lưu mới, nhưng vĩnh viễn dừng lại trước ngưỡng cửa của sự bắt đầu kiến tạo hệ thống hay trường phái tư tưởng riêng. Các di sản của ông xuyên suốt cuộc đời thực chất là một chuỗi những sự lắp ghép cơ học bị bỏ dở. Sự dang dở này không chỉ xuất phát từ những hạn chế nội tại trong phương pháp luận mà còn chịu sự chi phối nặng nề của hoàn cảnh lịch sử khốc liệt và sự kiểm tỏa của các cấu trúc quyền lực chính trị mà ông mong muốn được tham gia xây dựng.
Lằn ranh giữa nhà nghiên cứu và triết gia
Để phân định rạch ròi lằn ranh học thuật giữa một người nghiên cứu triết học và một triết gia thực thụ, chúng ta cần xem xét kỹ lưỡng giai đoạn nền tảng của ông tại kinh đô ánh sáng Paris. Trong truyền thống học thuật phương Tây, triết gia là người tự tay kiến tạo nên một hệ hình nhận thức nguyên bản, độc lập và có tính hệ thống logic chặt chẽ để giải thích thế giới. Ngược lại, một nhà nghiên cứu làm nhiệm vụ đọc, dịch thuật, tháo dỡ và phê phán cấu trúc tư tưởng của người khác.
Năm 1943, ông đỗ đồng thủ khoa kỳ thi Thạc sĩ triết học cấp quốc gia Pháp (Agrégation de philosophie). Hệ thống Agrégation của Pháp là một chứng chỉ khắt khe nhằm xác nhận năng lực học thuật cao cấp và kỹ năng phân tích văn bản ở mức độ chuyên sâu, hoàn toàn không phải là bằng chứng của một sự phôi thai tư tưởng mới mẻ nào. Năng lực giải phẫu văn bản này được định hình trực tiếp từ giai đoạn ông thực hiện bản luận văn thạc sĩ mang tựa đề La méthode phénoménologique de Husserl (Phương pháp hiện tượng học của Husserl) dưới sự hướng dẫn chuyên môn của hai học giả nổi tiếng thời bấy giờ là Émile Bréhier và Jean Cavaillès.
Để thấy được tầm vóc của năng lực giải mã này, cần nhìn nhận một thực tế lịch sử: cho đến tận năm 2018, nền học thuật về phương pháp luận trên toàn cầu hầu như chưa có một tác giả người Việt nào công bố công trình nghiên cứu sâu về phương pháp Hiện tượng học. Ngoại trừ di sản xuất chúng của Bùi Giáng — người đã chuyển ngữ thành công tư tưởng của Martin Heidegger sang tiếng Việt — và Trần Đức Thảo với luận văn thạc sĩ về Husserl bằng tiếng Pháp, các nỗ lực dịch thuật Hiện tượng học khác phần lớn đều rơi vào trạng thái tối nghĩa, minh chứng cho việc người dịch chưa thực sự thông suốt mạch ngầm siêu hình học của bộ môn này.
Tuy nhiên, việc phân tích thành công phương pháp hiện tượng học của Husserl trong luận văn thạc sĩ năm 1943 chỉ xác lập vị thế của ông như một nhà bình luận giỏi. Ông mượn hệ thống vật liệu tư tưởng của người khác làm đối tượng suy tưởng, dùng công cụ của người thầy để mổ xẻ, thay vì tự đào sâu vào bản thể luận để kiến tạo một nguyên lý của riêng mình.
Bước ngoặt lịch sử tạo nên danh tiếng học thuật rực rỡ của Trần Đức Thảo diễn ra vào năm 1944, khi ông có cơ hội tiếp cận được kho lưu trữ vô giá chưa từng xuất bản của Edmund Husserl tại Đại học Louvain, Bỉ. Trần Đức Thảo có mặt đúng lúc, hội tụ đủ năng lực đọc hiểu tiếng Đức hàn lâm để trực tiếp chạm tay vào kho dữ liệu khổng lồ này, từ đó đứng ra tổ chức các buổi hội thảo chuyên đề tại Đại học Sư phạm Paris (École Normale Supérieure – ENS).
Để hiểu đúng tầm vóc của các buổi hội thảo này, cần đặt chúng vào bối cảnh triết lý giáo dục đặc thù của ENS. Dưới góc nhìn của hệ thống đại học hiện đại mang tính định lượng với văn hóa “xuất bản hoặc bị đào thải” (publish or perish), người ta dễ lầm tưởng việc thuyết trình hội thảo hay công bố bài báo khoa học là những chỉ tiêu bắt buộc để nghiên cứu sinh được tốt nghiệp. Tuy nhiên, ENS chưa bao giờ vận hành theo lối tư duy đó.
Trong thập niên 1940, ENS là một trường lớn (Grande École) với mục tiêu tối thượng là rèn luyện trí thức tinh hoa để vượt qua kỳ thi Agrégation vô cùng khốc liệt. Hệ thống không đánh giá tài năng của sinh viên ENS qua việc đếm số lượng bài báo, mà qua sự uyên bác và khả năng tư duy đột phá. Tinh thần khám phá hàn lâm thuần túy này vẫn được duy trì đến tận ngày nay, khi một tấm bằng của ENS luôn đòi hỏi nền tảng tri thức khổng lồ thay vì áp đặt các con số xuất bản máy móc.
Do đó, các buổi hội thảo do Trần Đức Thảo tổ chức hoàn toàn không mang tính chất đối phó học vụ hay thỏa mãn điều kiện lấy điểm, mà là những diễn đàn chia sẻ tri thức tinh hoa mang tính tự nguyện. Khi giới tinh hoa học thuật Pháp thời bấy giờ ngồi chật kín các buổi hội thảo đó, thực chất là để nghe ông thông dịch và bình luận về tư tưởng nguyên bản của Husserl. Uy tín học thuật của ông thời điểm đó được xây dựng vững chắc dựa trên sự bất đối xứng về thông tin, khi ông đóng vai trò là một trong số ít những người nắm giữ độc quyền chìa khóa giải mã nguồn tài liệu gốc, chứ không phải tư cách của một nhà kiến tạo hệ thống.
Không khí thời đại và bế tắc của phương pháp hiện tượng học Husserl
Giai đoạn từ năm 1945 đến năm 1950 thường được các tài liệu trong nước trích dẫn để ca ngợi Trần Đức Thảo như một người tiên phong duy nhất vượt qua Husserl. Tuy nhiên, sự thật lịch sử chứng minh: vào thập niên 1940, việc nhận ra những giới hạn của phương pháp hiện tượng học Husserl là “không khí chung” của toàn bộ thế hệ triết gia châu Âu, ngay từ thế hệ học trò trực tiếp của Husserl.
Husserl muốn dùng phương pháp “đóng ngoặc” (Epoché) nhằm gạt bỏ thế giới vật lý để đưa mọi thứ về ý thức siêu nghiệm thuần túy. Nhưng hệ thống này bộc lộ sự bất lực hoàn toàn và bế tắc khi đối diện với thực tại lịch sử bạo lực và sự hiện diện của tha nhân. Giới tinh hoa Pháp đã nhận ra điều này và thi nhau tìm lối thoát:
-
- Jean-Paul Sartre nhận ra bế tắc này và lập tức bẻ lái Hiện tượng học sang Chủ nghĩa Hiện sinh, nhấn mạnh vào sự dấn thân và hành động hiện sinh.
- Maurice Merleau-Ponty — đồng nghiệp và cũng là bạn của Trần Đức Thảo — cũng nhận ra giới hạn đó, và chọn cách đưa Hiện tượng học gắn chặt vào “thân xác” (cơ thể vật lý và tri giác) để kéo nó thoát khỏi sự bay bổng siêu hình.
- Sau này, những triết gia lớn như Jacques Derrida hay Emmanuel Levinas cũng tiếp tục mổ xẻ sự bất lực của Husserl ở nhiều khía cạnh khác nhau.
Như vậy, việc nhận ra khiếm khuyết của Husserl là một nhận thức mang tính thời đại, không phải đặc quyền hay phát kiến của riêng Trần Đức Thảo. Ông chỉ đóng góp trong phần truyền thông tiếng Pháp về các tranh luận đa chiều về phương pháp của Husserl. Điểm sáng làm nên tên tuổi Trần Đức Thảo thời điểm đỉnh cao này nằm ở “giải pháp” mà ông đề xuất: trong khi Merleau-Ponty dùng “tri giác thân xác”, Sartre dùng “hành động hiện sinh”, thì Thảo chọn dùng Chủ nghĩa Marx — cụ thể là chủ nghĩa duy vật lịch sử — để lấp vào khoảng trống siêu hình của Husserl. Xin nhấn mạnh, đây là một ý tưởng cực kỳ táo bạo và thú vị cho giới học giả thời bấy giờ, vì nó cho phép hai hệ tư tưởng đang “làm mưa làm gió” trên các giảng đường là Chủ nghĩa duy vật giao phối với Hiện tượng học.
Xin nhấn mạnh một lần nữa, Thảo mới dừng ở ý tưởng, chứ chưa bước tới dấn thân để xây dựng một học thuyết, một phương pháp hay một trường phái tư duy của riêng mình.
Sự nóng vội và một công trình lắp ghép non tay
Bi kịch học thuật lớn nhất của Trần Đức Thảo nằm ở chỗ: ông có một ý tưởng lai tạo táo bạo, nhưng lại thiếu hoàn toàn sự kiên nhẫn và tính kỷ luật nghiêm ngặt để xây dựng nó thành một hệ thống vững chắc.
Xây dựng một hệ thống tư tưởng đòi hỏi hàng chục năm gọt giũa khái niệm. Nhưng Trần Đức Thảo lại hành động theo kiểu một người thợ hàn nóng vội. Việc kết hợp chủ nghĩa Marx và hiện tượng học đòi hỏi sự tái cấu trúc phương pháp luận triệt để — một bên cho ý thức cấu thành thế giới, bên kia cho tồn tại xã hội quyết định ý thức. Thay vì giải quyết mâu thuẫn nhận thức luận này, ông lại lấy cái mái nhà Duy vật biện chứng đặt lên trên cái móng Hiện tượng học, dùng những lập luận thô sơ, suy lý để “khâu” hai hệ thống vốn dĩ bài xích nhau này lại.
Năm 1951, việc xuất bản cuốn sách Phénoménologie et matérialisme dialectique (Hiện tượng học và Chủ nghĩa duy vật biện chứng) phơi bày rõ nhất sự bế tắc này. Đây không phải là một công trình triết học hoàn chỉnh mà thực chất chỉ là một bản nháp vội vã, được chắp vá cơ học từ các bài viết lẻ tẻ trên tạp chí Les Temps Modernes. Tác phẩm này thể hiện sự non tay và nóng vội của một nghiên cứu sinh khi chưa khai thông được hết về hiện tượng học và cũng chưa lĩnh hội hết về chủ nghĩa duy vật.
Ngay khi “cái móng” đào chưa xong, “chất vữa” phương pháp luận chưa kịp khô, cuối năm 1951, ông quyết định bỏ dở công trường để cuốn theo tiếng gọi của chính trị thực tiễn, rời nước Pháp trở về chiến khu Việt Bắc, đúng theo tinh thần của một người thầy: Jean Cavaillès. Cavaillès là một triết gia chuyên về toán học và logic học, nhưng khi Thế chiến thứ hai nổ ra, ông đã rời bục giảng để trở thành một trong những thủ lĩnh vĩ đại nhất của phong trào Kháng chiến Pháp chống lại phát xít Đức. Cavaillès bị Gestapo bắt và xử bắn vào năm 1944.
Trần Đức Thảo vô cùng kính trọng người thầy này. Sự hy sinh của Cavaillès là một cú sốc lớn, đồng thời là một bài học đanh thép đối với Thảo: triết học không thể chỉ nằm trên giấy, triết học phải gắn liền với hành động và sự dấn thân. Có lẽ, chính tấm gương của giáo sư Cavaillès đã gieo mầm cho quyết định “vội vã” của Trần Đức Thảo sau này, rời tháp ngà học thuật Paris để về rừng núi quê hương tham gia kháng chiến. Quyết định bỏ cuộc này không chỉ là sự xê dịch địa lý, mà là một hành động tự sát về mặt học thuật. Ông vứt bỏ cơ hội được cọ xát trong “hệ sinh thái phản biện” khốc liệt tại Paris — thứ duy nhất có thể giúp ông đập đi xây lại công trình chắp vá của mình thành một hệ thống tư tưởng độc lập. Trong khi những triết gia Pháp cùng thời như Merleau-Ponty, Derrida, Levinas kiên nhẫn ở lại, dùng cả đời để bảo vệ và hoàn thiện hệ thống triết học của họ, thì Trần Đức Thảo lại ném bản vẽ ra đó rồi bỏ đi.
Việc kiến tạo một nền tảng hệ thống triết học là công việc đòi hỏi sự kiên nhẫn tột độ. Immanuel Kant từng trải qua 11 năm “im lặng vĩ đại” chỉ để suy tưởng và hoàn tất Phê phán lý tính thuần túy. Edmund Husserl dành trọn phần đời còn lại viết hàng chục vạn trang di cảo chỉ để làm rõ một vài khái niệm nền tảng cho phương pháp Hiện tượng học của mình. Trần Đức Thảo không cho mình cái khoảng thời gian xa xỉ đó. Ông đã ném bản phác thảo Hiện tượng học và Chủ nghĩa duy vật biện chứng lên máy in của nhà xuất bản khi nó còn đang dang dở, chưa kịp “thử tải” hay gia cố nền móng, để vội vã chạy theo tiếng gọi của chính trị thực tiễn. Thực tế lịch sử chỉ rõ: nghiên cứu sinh Trần Đức Thảo đã bỏ ngang con đường hàn lâm, chưa từng khởi thảo một luận án tiến sĩ cấp quốc gia, và vĩnh viễn chưa đặt được viên gạch đầu tiên cho một trường phái tư tưởng mang tên mình.
Lỡ chuyến tàu lịch sử: Kẻ mắc kẹt với một “Bóng ma”
Sự rời đi nóng vội đó đã đưa thạc sĩ Trần Đức Thảo vào một bản án chung thân của sự “lệch pha” lịch sử.
Khi Karl Marx và Friedrich Engels viết Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản năm 1848, họ đã mở đầu bằng hình ảnh một “bóng ma” ám ảnh châu Âu. Xuyên suốt thế kỷ 20, hệ tư tưởng này đã thực sự tạo ra một sự đứt gãy và phân cực sâu sắc trong thế giới quan hàn lâm. Vào những năm 1940 đến 1950, Chủ nghĩa Marx gần như là thứ tôn giáo thế tục của giới trí thức cánh tả Pháp. Họ xem đó là một công cụ phân tích lịch sử, xã hội và kinh tế mang tính tất yếu, mở rộng vòng tay đón nhận tư tưởng này vào các cuộc nghị sự triết học.
Nhưng đến thập niên 1960, sau những chấn động chính trị và lịch sử khốc liệt — Báo cáo mật tố cáo tội ác Stalin năm 1956, sự kiện Mùa xuân Praha đẫm máu năm 1968 — giới học thuật phương Tây đã bừng tỉnh. Họ thực hiện một cuộc “trừ tà” tập thể. Bóng ma giáo điều “vật chất quyết định ý thức” bị giải thiêng và đẩy lùi. Những trí thức từng cùng thời với Trần Đức Thảo đã nhanh chóng cập nhật hệ hình nhận thức, vượt qua Chủ nghĩa Marx giáo điều để tiến thẳng vào kỷ nguyên của Chủ nghĩa Cấu trúc và sau đó là Giải cấu trúc.
Trái ngược hoàn toàn, Trần Đức Thảo bị kẹt cứng đằng sau Bức màn sắt Chiến tranh Lạnh. Tại Hà Nội, do hệ lụy từ biến cố Nhân Văn – Giai Phẩm (1956-1958), ông bị tước đi quyền tự do diễn ngôn học thuật. Vì không có một trường phái tự thân đủ vững chãi để đóng vai trò người tạo dựng hệ thống tư tưởng cho xã hội, ông bị đặt dưới sự giám sát hành chính và tư tưởng vô cùng ngặt nghèo của chế độ. Nhóm kiểm tỏa Trần Đức Thảo trực tiếp chính là các cán bộ thuộc bộ máy tuyên giáo trung ương, cụ thể là các cán bộ lý luận chính trị và lãnh đạo đại học có liên hệ mật thiết với cấu trúc quyền lực.
Dưới sự kìm kẹp của mạng lưới quản lý tư tưởng giáo điều này, ông buộc phải đóng băng tư duy của mình trong khuôn khổ của Chủ nghĩa Marx-Lenin kiểu Xô Viết thập niên 50. Ông bị tước mất công cụ tư duy, nhốt mình trong một hệ từ vựng giáo điều đã lỗi thời — chính thứ tư duy mà những người bạn cũ ở Paris đã vứt vào sọt rác lịch sử từ nửa cuối thập niên 1960.
Trò chơi sinh tồn tuyệt vọng: Mượn sọ vượn giấu nội dung triết học
Để sinh tồn trong một môi trường mà triết học bị thu hẹp thành các bài giảng chính trị giáo điều dưới sự kiểm duyệt của nhóm tuyên giáo, Trần Đức Thảo đã phải dùng đến một “chiếc van xả” học thuật: chuyển hướng sang nghiên cứu Cổ nhân chủng học và sự tiến hóa ngôn ngữ. Thành quả của giai đoạn này là bản thảo Recherches sur l’origine du langage et de la conscience (Tìm cội nguồn của ngôn ngữ và ý thức), được lén đưa ra nước ngoài và xuất bản tại Pháp năm 1973.
Về mặt chính trị, đây là một lớp vỏ bọc hoàn hảo. Bằng cách dựa vào tiểu luận của Friedrich Engels về quá trình “vượn thành người” thông qua lao động, ông tỏ ra là một học giả ngoan đạo, đảm bảo tính chính thống về mặt ý thức hệ, không thể bị bắt bẻ bởi các trưởng khoa quản lý tư tưởng.
Về mặt học thuật, đây là cú “trá hình” cuối cùng của ông. Ông tuyệt vọng cố gắng dùng hình ảnh con vượn đập đá và các cử chỉ chỉ tay báo hiệu để lén lút giải quyết nốt bài toán về “Tính định hướng” (Intentionalität) của ý thức — một vấn đề siêu hình học cốt lõi của Husserl mà ông đã chưa thông suốt được từ năm 1951.
Tuy nhiên, khi gác tình cảm sang một bên để đọc văn bản dưới góc độ hàn lâm, giới triết học Pháp nhận ra một sự thật tàn nhẫn: Trần Đức Thảo và Paris đã nói hai thứ ngôn ngữ khác nhau.
Trong 20 năm Thảo vắng mặt, tháp ngà triết học Pháp đã lật nhào vài lần:
-
- Về ngôn ngữ học: Noam Chomsky đang thống trị phương Tây với lý thuyết về Ngữ pháp tạo sinh, giải thích con người sinh ra đã có cấu trúc ngôn ngữ bẩm sinh trong não. Cách giải thích của Thảo rằng ngôn ngữ sinh ra từ lao động và các cử chỉ chỉ trỏ vật chất bị coi là quá thô, lạc hậu và đi ngược lại trào lưu.
- Về triết học: Chủ nghĩa Cấu trúc và Giải cấu trúc đã quét sạch những tàn dư của Hiện tượng học kiểu cũ. Giới học thuật Pháp lúc này coi việc dùng Engels để giải thích sinh học là một thứ “Chủ nghĩa duy vật thô sơ” và cực kỳ lỗi thời.
- Về khoa học: Khi giải ảo lớp vỏ lãng mạn của một “tác phẩm viết trong vòng vây”, nhìn thẳng vào văn bản dưới góc độ hàn lâm, ta phải thừa nhận: cuốn sách năm 1973 thực chất là một sự thất bại thảm hại về mặt phương pháp luận. Đó là một con “Frankenstein” học thuật, cố ép triết lý siêu hình Đức vào hành động đập đá của vượn cổ một cách khiên cưỡng. Do bị cô lập bưng bít hàng chục năm, dữ liệu xương sọ và công cụ đá mà ông dùng đã lạc hậu trầm trọng so với nền sinh học tiến hóa và giải mã ADN của phương Tây thập niên 1970. Hơn nữa, để được an toàn, cuốn sách bị nhồi nhét đặc nghẹt những từ vựng Marxist giáo điều, khô khan và rập khuôn. Nó là sản phẩm của lý luận suy lý viễn tưởng ngồi trong phòng kín, chứ không phải khoa học hiện đại, thậm chí còn không bằng phương pháp khoa học thực chứng của thế kỷ 18.
Khi cuốn sách ra mắt tại Paris, giới trí thức Pháp đón nhận nó bằng sự ngậm ngùi thương cảm cho một người quen cũ, một trí thức trẻ đầy triển vọng của những năm 40, nhưng khước từ nó hoàn toàn về mặt học thuật. Cuốn sách không tạo ra bất kỳ một cuộc tranh luận đương đại nào, bởi đơn giản, Trần Đức Thảo và trung tâm học thuật Paris lúc đó đã nói hai thứ ngôn ngữ thuộc về hai thời đại hoàn toàn khác nhau. Người ta kính trọng hào quang quá khứ của người viết ra nó, nhưng đành xếp nó lên giá sách như một “di chỉ khảo cổ tư tưởng” thay vì một công trình khoa học đương đại.
Sự tàn nhẫn của con đường học thuật
Viết về Trần Đức Thảo không phải để hạ bệ, mà để trả lại sự công bằng sòng phẳng nhất cho lịch sử tư tưởng, đồng thời giải thoát ông khỏi những diễn ngôn chính trị nhị nguyên đã bóp méo thực tại suốt nhiều thập kỷ.
Chừng nào di sản của ông còn bị giằng xé giữa hai thái cực chính trị, sự định danh về ông sẽ còn sai lệch. Với những tự sự chống Cộng, ông thường được công cụ hóa thành một nạn nhân thuần túy, một “thiên tài bị bức tử” bởi chế độ toàn trị, nhằm phục vụ cho mục đích lên án hệ thống. Ngược lại, trong các diễn ngôn thân Cộng hoặc mang tâm lý tự hào dân tộc thái quá, ông lại được suy tôn thành một biểu tượng trí thức yêu nước hy sinh tháp ngà học thuật vì lý tưởng, từ đó người ta cố tình khỏa lấp đi những lỗ hổng chí mạng về mặt phương pháp luận trong các trước tác của ông. Cả hai góc nhìn này đều bám vào một “bóng ma” để có thể tồn tại, dù xót xa hay ca ngợi, đều mang tính lợi dụng và vô tình tước đoạt đi tư cách con người học thuật chân thực nhất của Thảo.
Bỏ đi hai chữ “thiên tài” cũng như lớp sương mù của các cuộc chiến tranh ý thức hệ, câu chuyện về ông trở thành một bài học đắt giá về sự tàn nhẫn của con đường học thuật. Ông là minh chứng sống động cho việc: một người có thể sở hữu năng khiếu giải mã xuất chúng, có thể gặp thời khi nắm trong tay những tư liệu quý giá nhất mà cả thời đại đang khao khát, và có những trực giác cực kỳ nhạy bén về sự chuyển dịch của các dòng chảy triết học. Nhưng tư tưởng không thể tồn tại chỉ bằng trực giác. Sự nóng vội lấp liếm các mâu thuẫn cốt lõi, sự thiếu kỷ luật trong việc nghiên cứu khoa học và xây dựng tư tưởng triết học một cách bài bản, và quyết định bồng bột rời bỏ môi trường học thuật chuyên nghiệp đã biến toàn bộ ý tưởng nghiên cứu của ông thành một bản nháp vĩnh viễn không thể hoàn thiện.
Có một sự mỉa mai đầy cay đắng mang tính hài hước đen của lịch sử đối với số phận học thuật của Trần Đức Thảo. Xuất phát điểm là một chuyên gia về phương pháp Hiện tượng học Husserl, chuyên nghiên cứu về những gì “hiển lộ” rõ ràng trước con người có ý thức, ông lại kết thúc sự nghiệp như một nhà nghiên cứu bị “ma ám”. Ông bị cầm tù tư tưởng vì tư tưởng của ông không có trường phái riêng, và bị ám ảnh đến kiệt quệ bởi chính cái “bóng ma” giáo điều vật chất quyết định ý thức mà ông từng vội vã rước về nhằm lấp liếm những lỗ hổng cho phương pháp của Husserl.
Rốt cuộc, Trần Đức Thảo không phải là một triết gia. Ông từng là một học giả trẻ người Việt có năng lực ngôn ngữ và năng khiếu triết học, có cơ hội được cưỡi lên ngọn sóng lớn nhất của thời đại mình, nhưng lại quá nóng vội tự ý nhảy khỏi con thuyền học thuật quá sớm, để rồi vĩnh viễn mắc kẹt lại trên một hoang đảo của những biến động địa chính trị toàn cầu.
