Nguồn: Derek Grossman, “Trump’s Pacific Islands Blind Spot”, Foreign Policy, 31/07/2026
Biên dịch: Viên Đăng Huy
Tuần trước, Thứ trưởng Ngoại giao Mỹ Christopher Landau đã đến Quần đảo Solomon để gặp tân Thủ tướng Matthew Wale. Chuyến thăm này lẽ ra không có gì đặc biệt nếu Landau không phải là quan chức cấp cao nhất của chính quyền Trump đến thăm các đảo quốc Thái Bình Dương — một khu vực rộng lớn gồm 16 quốc gia và vùng lãnh thổ, không tính Australia và New Zealand — kể từ khi Tổng thống Donald Trump tái đắc cử vào năm ngoái.
Tháng 4/2025, Trump từng nhắc đến Fiji như một trong vô số quốc gia trên thế giới sẽ phải hứng chịu các mức thuế thương mại của ông. Ngoài điều đó ra, ông dường như không thể hiện bất kỳ sự quan tâm thực chất nào đối với khu vực. Dù việc Landau công bố kế hoạch đưa Đoàn Hòa bình Mỹ trở lại Quần đảo Solomon là một tín hiệu đáng hoan nghênh, sự thiếu vắng tầm nhìn và những kết quả cụ thể từ chính quyền Trump dành cho khu vực này vẫn là điều dễ nhận thấy.
Tình trạng đó càng đáng chú ý nếu nhìn lại nhiệm kỳ đầu của Trump, khi chính quyền của ông từng đặt các đảo quốc Thái Bình Dương vào tuyến đầu trong cuộc cạnh tranh ảnh hưởng ngày càng gay gắt giữa Mỹ và Trung Quốc. Micronesia và Palau lần đầu tiên đón các bộ trưởng ngoại giao và quốc phòng Mỹ đương nhiệm đến thăm. Bản thân Trump cũng từng có cuộc gặp lịch sử tại Nhà Trắng với lãnh đạo của cả ba đối tác thuộc Hiệp ước Liên kết Tự do, gồm Micronesia, Palau và Quần đảo Marshall.
Việc chính quyền Trump nhiệm kỳ hai sao nhãng các đảo quốc Thái Bình Dương cũng đánh dấu một bước thụt lùi so với chính quyền Biden, vốn tiếp nối chiến lược coi khu vực này là một ưu tiên từ nhiệm kỳ đầu của Trump.
Năm 2021, Tổng thống Joe Biden tham dự hội nghị thượng đỉnh trực tuyến của Diễn đàn Quần đảo Thái Bình Dương (PIF). Năm sau, Phó Tổng thống khi đó là Kamala Harris chủ trì một sự kiện trực tuyến khác. Biden còn ký một thỏa thuận an ninh mang tính bước ngoặt về hợp tác tuần duyên với Papua New Guinea, mở cửa trở lại Đại sứ quán Mỹ tại Quần đảo Solomon sau gần ba thập kỷ đóng cửa, đồng thời thành lập thêm các đại sứ quán tại Tonga và Vanuatu.
Ông cũng gia hạn các Thỏa thuận Liên kết Tự do với nhóm FAS, qua đó bảo đảm cho Washington vị thế an ninh độc tôn trên một vùng biển rộng lớn ở Thái Bình Dương. Chính quyền Biden còn ban hành những chính sách mới có ý nghĩa địa chiến lược lớn, tiêu biểu là “Chiến lược Đối tác Thái Bình Dương”, chiến lược an ninh quốc gia độc lập đầu tiên của Mỹ dành riêng cho khu vực này.
Thế nhưng, dưới thời Trump 2.0, vai trò của Mỹ tại Thái Bình Dương gần như vắng bóng. Ngoài chuyến đi của Landau, chính quyền Trump chỉ công bố một sáng kiến mới nhằm hợp tác với Quần đảo Cook trong lĩnh vực khai thác khoáng sản chiến lược dưới đáy biển sâu.
Tệ hơn, nội các của Trump lại ban hành những chính sách trực tiếp làm tổn hại vị thế của Mỹ tại khu vực. Tai hại nhất là việc ông phủ nhận thực trạng biến đổi khí hậu, vấn đề mà toàn bộ khu vực coi là mối đe dọa sống còn đối với tương lai của mình.
Trong nhiệm kỳ đầu, cách tiếp cận tích cực của Trump đối với các đảo quốc Thái Bình Dương từng giúp người dân khu vực tạm gác lại bất đồng căn bản này. Nhưng lần này, quyết định xóa bỏ Cơ quan Phát triển Quốc tế Mỹ (USAID) đã giáng những đòn chí mạng xuống khu vực, không chỉ trong các lĩnh vực thích ứng với biến đổi khí hậu và ứng phó thảm họa, mà còn lan sang y tế công cộng, quản lý nghề cá và cứu trợ nhân đạo.
Trong khi đó, cuộc chiến liều lĩnh của Trump chống lại Iran đã tiếp tục làm phân tán sự chú ý vốn đã ít ỏi dành cho khu vực. Cuộc chiến còn châm ngòi cho một cuộc khủng hoảng năng lượng toàn cầu, gây tác động đặc biệt nghiêm trọng đối với các đảo quốc vốn gần như hoàn toàn phụ thuộc vào nhiên liệu và nhiều mặt hàng nhập khẩu khác.
Khi chi phí tại các nước cung ứng như Australia và Singapore tăng cao, gánh nặng đó càng bị khuếch đại khi truyền tới các quốc đảo. Cuộc chiến cũng đẩy lạm phát lên cao, khiến chính quyền các nước này càng chật vật trong việc đáp ứng nhu cầu của người dân.
Nghiêm trọng hơn cả, huyết mạch kinh tế của nhiều đảo quốc Thái Bình Dương là ngành du lịch hiện đứng trước nguy cơ sụp đổ, khi khách hàng tiềm năng thắt chặt chi tiêu và hủy bỏ các chuyến nghỉ dưỡng xuyên lục địa. Các mức thuế thương mại của Trump càng đổ thêm dầu vào lửa, làm tổn hại các mối quan hệ trên khắp khu vực.
Nhà Trắng phớt lờ các đảo quốc Thái Bình Dương đến mức khi Trung Quốc phóng thử một tên lửa đạn đạo vào Nam Thái Bình Dương hồi đầu tháng này, chính quyền Mỹ lại nhìn nhận sự việc như một vấn đề kiểm soát vũ khí dài hạn hơn là một mối đe dọa trực tiếp đối với khu vực.
Dù Bộ Ngoại giao Mỹ lên án vụ phóng, họ chỉ tái khẳng định một cách chung chung các cam kết quốc phòng đối với “các đồng minh và đối tác”. Washington hoàn toàn bỏ qua các đảo quốc Thái Bình Dương, bất chấp việc tên lửa Trung Quốc rơi ngay gần khu vực của họ, và qua đó bỏ lỡ cơ hội củng cố niềm tin rằng Mỹ vẫn là một đối tác đáng tin cậy.
Ở tầm rộng hơn, chính quyền Trump chưa đưa ra bất kỳ sáng kiến ngoại giao lớn nào nhằm xoa dịu những lo ngại ngày càng tăng của khu vực trước các hành động gây bất ổn của Bắc Kinh. Sau hơn 18 tháng cầm quyền, Trump vẫn chưa có một đại sứ nào phụ trách khu vực được Thượng viện phê chuẩn. Điều này phản ánh sự thiếu nghiêm túc trong việc can dự, đồng thời cho thấy Washington đã thất bại trong việc trấn an khu vực rằng Mỹ sẽ tiếp tục duy trì hòa bình và ổn định bằng sức mạnh răn đe.
Về phần mình, Trung Quốc vẫn kiên trì bám sát khu vực. Kể từ khi Trump tái đắc cử, Bắc Kinh đã triệu tập hội nghị với các ngoại trưởng đảo quốc Thái Bình Dương, mở rộng triển khai các thỏa thuận chiến lược với những đối tác như Quần đảo Cook và Quần đảo Solomon, đồng thời duy trì đều đặn nhịp độ ngoại giao cấp cao.
Dù những sáng kiến này có tạo ra bước đột phá lớn hay không, chúng vẫn củng cố nhận thức trong giới lãnh đạo Thái Bình Dương rằng Bắc Kinh luôn nhất quán quan tâm đến khu vực, trong khi sự chú ý của Washington đang dần mai một.
Quả thực, một nhân vật cấp cao trong khu vực mà tôi mới trao đổi gần đây nhận xét: “Mỹ thực sự cần đại tu và cải thiện văn hóa ngoại giao nếu muốn bắt kịp Trung Quốc.” Vị quan chức này nói thêm rằng Washington “cần biến những lời lẽ hoa mỹ thành hành động thực chất và kết quả cụ thể. Quá nhiều lời hứa trong quá khứ đã rơi vào quên lãng.”
Việc tiếp tục phớt lờ các đảo quốc Thái Bình Dương có thể gây ra những hậu quả rõ rệt đối với chiến lược châu Á của Washington trong tương lai. Những tháng gần đây, Nhà Trắng dường như đang từ bỏ khái niệm “Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương”, bao gồm cả Ấn Độ và vùng biển Ấn Độ Dương, để quay lại thuật ngữ “châu Á – Thái Bình Dương”, qua đó nhấn mạnh một chiến lược răn đe hẹp hơn, tập trung vào Đông Á nhằm đối phó với Trung Quốc.
Trong bài phát biểu tại Đối thoại Shangri-La ở Singapore, Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Pete Hegseth đã cố tình tránh hoàn toàn cụm từ “Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương”. Ông cũng thường xuyên gọi một số đồng minh của Mỹ tại chuỗi đảo thứ nhất, cụ thể là Nhật Bản, Hàn Quốc và Philippines, là “những đồng minh kiểu mẫu” vì cam kết dành tỷ trọng GDP cao hơn cho quốc phòng.
Trong chuyến công du Đông Nam Á tuần trước để tham dự các hội nghị ngoại giao ASEAN, Ngoại trưởng Marco Rubio không chỉ gặp các đối tác thuộc Nhóm Bộ tứ, gồm Australia, Ấn Độ, Nhật Bản và Mỹ, mà còn gặp nhóm được gọi là “Squad”, một cơ chế song song thay Ấn Độ bằng Philippines, qua đó nhấn mạnh tầm quan trọng của chiến lược phòng thủ chuỗi đảo thứ nhất.
Bên cạnh việc làm tổn hại quan hệ Mỹ – Ấn trong năm ngoái, Trump, với tư cách tổng tư lệnh, còn quyết định đổi tên Bộ Tư lệnh Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương trở lại thành Bộ Tư lệnh Thái Bình Dương.
Tất cả những điều đó cho thấy Mỹ lo ngại về việc duy trì khả năng răn đe tại Eo biển Đài Loan, Biển Hoa Đông và Biển Đông hơn nhiều so với những gì người ta vẫn tưởng. Điều này khiến chuỗi đảo thứ hai, kéo dài từ Nhật Bản tới Palau, cùng các đảo quốc Thái Bình Dương xa hơn, trở nên quan trọng hơn bao giờ hết.
Các lãnh thổ của Mỹ gồm Samoa thuộc Mỹ, Quần đảo Bắc Mariana và Guam, cùng nhóm FAS mà Washington có các thỏa thuận quân sự đặc biệt, đóng vai trò xương sống trong chiến lược chuỗi đảo thứ hai, hỗ trợ hoạt động triển khai lực lượng Mỹ tới gần Trung Quốc hơn.
Các đảo quốc Thái Bình Dương, đặc biệt là nhóm FAS, có thể cung cấp căn cứ, cảng biển và đường băng trong một cuộc xung đột tương lai. Họ nắm giữ một số vị trí địa lý có giá trị chiến lược nhất tại Thái Bình Dương, mang lại cho Mỹ quyền tiếp cận những khu vực hoạt động hàng không và hàng hải rộng lớn, có ý nghĩa sống còn trong một cuộc chiến kéo dài.
Ngoài ra, dù nằm xa các chiến trường chính tiềm tàng, các đảo quốc Thái Bình Dương vẫn có thể cung cấp lãnh thổ để phân tán lực lượng, giúp Mỹ tránh tập trung quá nhiều nguồn lực vào một địa điểm duy nhất. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh tầm bắn và sức sát thương của vũ khí Trung Quốc ngày càng tăng, như vụ phóng tên lửa đạn đạo gần đây của Bắc Kinh đã cho thấy.
Cuối cùng, việc cải thiện quan hệ giữa Mỹ và các đảo quốc Thái Bình Dương có thể giúp ngăn Bắc Kinh mở rộng các thỏa thuận an ninh trên khắp khu vực.
Dĩ nhiên, không phải mọi vấn đề đều xoay quanh cạnh tranh Mỹ – Trung, và cũng không nên như vậy. Tuy nhiên, ngay cả khi xét theo mục tiêu của chính quyền Trump là cạnh tranh quân sự hiệu quả hơn với Trung Quốc, việc sao nhãng ngoại giao, phát triển và các ưu tiên chính sách của các đảo quốc Thái Bình Dương nhiều khả năng vẫn sẽ phản tác dụng.
Cuối cùng, điều đó chỉ chứng minh rằng Washington không phải là một đối tác đáng tin cậy, trong khi hình ảnh của Trung Quốc tại khu vực ngày càng được củng cố.
Nếu chính quyền Trump thực sự tin rằng cạnh tranh chiến lược với Trung Quốc sẽ được định đoạt tại Tây Thái Bình Dương, thì các đảo quốc Thái Bình Dương đáng lẽ phải nhận được nhiều sự quan tâm hơn, chứ không phải ít hơn, từ các nhà hoạch định chính sách cấp cao của Mỹ.
Năng lực răn đe không chỉ được xây dựng bằng sức mạnh quân sự, mà còn bằng nền ngoại giao bền bỉ và những mối quan hệ chính trị dựa trên lòng tin. Chính quyền Trump trong nhiệm kỳ đầu từng hiểu rõ thực tế đó. Chính quyền nhiệm kỳ hai của ông dường như đã quên mất.
Derek Grossman là Giáo sư Khoa học Chính trị và Quan hệ Quốc tế tại Đại học Nam California.
