Nguồn: Toru Takahashi, “Trump’s diplomacy is nudging Thailand toward China”, Nikkei Asia, 02/08/2026
Biên dịch: Phạm Ánh Minh
Phản ứng của Bangkok trước xung đột với Campuchia phản ánh một sự chuyển dịch rộng lớn hơn đang diễn ra trên khắp Đông Nam Á.
Diễn đàn Khu vực ASEAN, với sự tham gia của 27 quốc gia và vùng lãnh thổ, đã khép lại một tuần hội nghị ngoại trưởng thường niên do ASEAN chủ trì vào tháng 7. Đây là diễn đàn đối thoại đa phương lâu đời và có quy mô lớn nhất tại châu Á.
Tại hội nghị năm nay, được tổ chức ở Philippines từ ngày 20 đến 24/07, Ngoại trưởng Trung Quốc Vương Nghị đã rời đi sớm để tham dự Hội nghị Ngoại trưởng Tổ chức Hợp tác Thượng Hải. Các cuộc tiếp xúc trực tiếp giữa Mỹ và Trung Quốc diễn ra trầm lắng hơn những năm trước, song cả Vương Nghị lẫn Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio đều nỗ lực trấn an các nước Đông Nam Á rằng họ vẫn là những đối tác đáng tin cậy của ASEAN.
Dù Rubio bác bỏ những nhận định như vậy, chính quyền Tổng thống Donald Trump, với trọng tâm đặt vào Tây bán cầu và học thuyết “hòa bình thông qua sức mạnh”, đã làm gia tăng quan điểm rằng sự quan tâm của Washington đối với châu Á đang suy giảm. Trong khi đó, Trung Quốc tiếp tục tự làm suy yếu những tuyên bố của mình bằng các hành động ngày càng quyết đoán ở Biển Đông và xung quanh Đài Loan.
Tuy nhiên, cựu Thủ tướng Thái Lan Abhisit Vejjajiva lại có cách nhìn khác. “Trung Quốc đang ở một vị thế đặc biệt,” ông nói hồi tháng 4. “Nước này bị một số thế lực phương Tây xem là mối đe dọa đối với trật tự toàn cầu… nhưng Trung Quốc dường như lại đang bảo vệ trật tự thế giới, trong khi Mỹ đang xâm phạm nó.”
Quan điểm này ngày càng trở nên phổ biến trên khắp Đông Nam Á. Trong một cuộc khảo sát do Viện ISEAS – Yusof Ishak của Singapore thực hiện đầu năm nay, 52% số người được hỏi cho biết họ sẽ chọn Trung Quốc nếu buộc phải đứng về phía Bắc Kinh hoặc Washington. Đây là tỷ lệ cao nhất kể từ khi cuộc khảo sát được tiến hành.
Không quốc gia nào cảm nhận sự chuyển dịch này rõ rệt hơn Thái Lan, một trong năm đồng minh hiệp ước của Mỹ tại khu vực châu Á – Thái Bình Dương, bên cạnh Nhật Bản, Hàn Quốc, Australia và Philippines.
Một tuần trước khi diễn ra Hội nghị Ngoại trưởng ASEAN, Thủ tướng Thái Lan Anutin Charnvirakul đến Trung Quốc dự Hội nghị Trí tuệ Nhân tạo Thế giới. Thủ tướng Campuchia Hun Manet cũng tham dự sự kiện này. Chuyến thăm diễn ra một năm sau khi Thái Lan và Campuchia nổ ra xung đột biên giới nghiêm trọng vì tranh chấp lãnh thổ.
Trong các cuộc gặp riêng với hai nhà lãnh đạo, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình nhấn mạnh Bắc Kinh sẵn sàng đóng “vai trò cầu nối” nhằm giải quyết tranh chấp thông qua đối thoại. Anutin hoan nghênh điều mà ông mô tả là “vai trò công bằng và trung lập” của Trung Quốc.
Trong bối cảnh địa chính trị hiện nay ở Đông Nam Á, những lời xã giao ngoại giao như vậy có thể được xem là một lời khiển trách khéo léo dành cho Mỹ, cường quốc còn lại đang cạnh tranh ảnh hưởng trong khu vực.
Năm ngoái, nhiều đợt giao tranh đã nổ ra giữa Thái Lan và Campuchia, khép lại bằng các thỏa thuận ngừng bắn vào tháng 7, tháng 10 và tháng 12. Trong thời gian đó, Mỹ và Trung Quốc thể hiện những cách tiếp cận rất khác nhau.
Ban đầu, Washington chiếm vị trí trung tâm. Khi bạo lực bùng phát vào tháng 7, Trump gọi điện cho Thủ tướng đương nhiệm Phumtham Wechayachai và Hun Manet. Ông gắn các cuộc đàm phán thuế quan được áp đặt từ đầu năm với xung đột, cảnh báo rằng sẽ không có bất kỳ hợp tác thương mại nào nếu giao tranh không chấm dứt.
Chỉ vài giờ sau khi thỏa thuận ngừng bắn được công bố, Trump nhận công về mình và tuyên bố ông đã giải quyết cuộc xung đột “trong chưa đầy một ngày”.
Tháng 10, trong chuyến công du châu Á đầu tiên kể từ khi tái đắc cử, Trump tham dự lễ ký thỏa thuận hòa bình giữa Thái Lan và Campuchia, được tổ chức bên lề Hội nghị Cấp cao ASEAN tại Malaysia. Ông ca ngợi đây là một thỏa thuận “lịch sử” và đưa nó vào danh sách tám cuộc xung đột toàn cầu mà ông tuyên bố đã góp phần chấm dứt.
Tuy nhiên, hòa bình chỉ tồn tại trong thời gian ngắn. Giao tranh lại bùng phát vào ngày 07/12, sau khi một binh sĩ Thái Lan bị thương trong một vụ nổ mìn. Các sự kiện sau đó diễn ra rất nhanh.
Năm ngày sau, Trump một lần nữa điện đàm với lãnh đạo hai nước và tuyên bố rằng họ đã đồng ý quay lại thỏa thuận hòa bình. Tuy nhiên, giao tranh vẫn tiếp diễn.
Khi Trump viết trên mạng xã hội rằng vụ nổ mìn chỉ là tai nạn và Thái Lan đã phản ứng thái quá, Bangkok lập tức phản bác, khẳng định số mìn đó do Campuchia cố ý cài đặt và hành động này vi phạm những thỏa thuận trước đó.
Đó là thời điểm Trung Quốc can dự.
Cho đến lúc ấy, Bắc Kinh vẫn khá hạn chế tham gia các hoạt động ngoại giao do Malaysia và Mỹ tổ chức. Nhưng khi nỗ lực hòa giải của Washington chững lại, Trung Quốc quyết định đảm nhận vai trò chủ động hơn.
Ngày 18/12, Vương Nghị lần lượt điện đàm với những người đồng cấp tại Thái Lan và Campuchia, đồng thời cử Đặng Tích Quân, đặc phái viên Trung Quốc phụ trách các vấn đề châu Á, tới cả hai nước. Động thái này góp phần khôi phục các kênh đối thoại.
Sau phiên họp đặc biệt của các ngoại trưởng ASEAN do Malaysia tổ chức ngày 22/12, hai nước ký một thỏa thuận ngừng bắn khác vào ngày 27/12.
Hai ngày sau, Vương Nghị mời ngoại trưởng và các sĩ quan quân đội của hai nước tới tỉnh Vân Nam, Trung Quốc, dự cuộc gặp ba bên và thúc đẩy họ tiến tới một thỏa thuận.
Đến thời điểm đó, trọng tâm ngoại giao đã chuyển từ Washington sang Bắc Kinh.
Thái Lan và Mỹ đã cùng tổ chức cuộc tập trận Cobra Gold, cuộc tập trận quân sự đa quốc gia lớn nhất Đông Nam Á trong hơn bốn thập kỷ. Theo Hiệp ước Hữu nghị và Quan hệ Kinh tế ký năm 1966, các công ty Mỹ hoạt động tại Thái Lan được miễn nhiều hạn chế về sở hữu nước ngoài.
Tuy nhiên, sau xung đột biên giới, Washington áp mức thuế đối ứng 19% đối với cả Thái Lan và Campuchia, dù trước đó từng đe dọa Bangkok với mức 36%, thấp hơn mức 49% dành cho Campuchia.
Nhà Trắng cũng nhiệt liệt hưởng ứng đề xuất của Campuchia về việc đề cử Trump cho Giải Nobel Hòa bình. Từ góc nhìn của Thái Lan, không khó để đi đến kết luận rằng Mỹ đang xem nhẹ một đồng minh lâu năm và tỏ ra thân thiện hơn với Campuchia.
Một diễn biến tương tự từng xảy ra trong cuộc đối đầu quân sự giữa Ấn Độ và Pakistan năm ngoái, một trong “tám cuộc xung đột” mà Trump thường nhắc đến. Ông cũng nhận công về việc đạt được lệnh ngừng bắn, đồng thời công khai ca ngợi Pakistan sau khi Islamabad đề xuất trao cho ông Giải Nobel Hòa bình. Kể từ đó, căng thẳng với Ấn Độ kéo dài trong một thời gian.
Đối với những nước nhỏ hơn trong các cuộc xung đột biên giới, như Campuchia và Pakistan, việc lôi kéo các cường quốc bên ngoài can dự là một chiến lược quen thuộc.
Nhưng không giống Ấn Độ, Thái Lan lựa chọn tránh đối đầu công khai với Washington. Dù vậy, sẽ thật khó tin nếu Bangkok không thất vọng trước cách tiếp cận thiếu tinh tế của Mỹ, một đồng minh hiệp ước của nước này.
Susannah Patton, Giám đốc Chương trình Hợp tác châu Á tại Đại học RMIT ở Australia, nhận xét: “Trung Quốc không giành hết công lao về mình đối với các thỏa thuận ngừng bắn hay hòa bình.”
Bà nói thêm: “Việc duy trì hình ảnh của một đối tác mang tính xây dựng, không tìm cách gia tăng sức ép, có thể hấp dẫn hơn đối với các nước Đông Nam Á so với phong cách ngoại giao cưỡng ép của Trump.”
Quan hệ giữa Thái Lan và Trung Quốc đang trở nên sâu sắc hơn theo nhiều cách dễ nhận thấy.
Tháng 11 năm ngoái, Quốc vương Maha Vajiralongkorn thực hiện chuyến thăm cấp nhà nước đầu tiên tới Trung Quốc của Hoàng gia Thái Lan, nhân kỷ niệm 50 năm thiết lập quan hệ ngoại giao.
“Chuyến thăm của cả quốc vương lẫn thủ tướng cho thấy hợp tác ngày càng chặt chẽ, đặc biệt trong trường hợp của Nhà vua, bởi kể từ khi lên ngôi năm 2016, ông rất hiếm khi thực hiện các chuyến thăm cấp nhà nước,” Prajak Kongkirati, Phó Giáo sư tại Đại học Thammasat, nhận định.
“Vì vậy, chuyến thăm Trung Quốc là một tín hiệu ngoại giao quan trọng,” ông nói. “Tôi cho rằng Thái Lan sẽ tiếp tục xích lại gần Trung Quốc.”
Tuy nhiên, Bangkok vẫn chưa hoàn toàn ủng hộ các sáng kiến của Bắc Kinh.
Dù phát biểu tại lễ khai mạc Hội nghị Trí tuệ Nhân tạo Thế giới, Anutin không đưa Thái Lan trở thành thành viên sáng lập của Tổ chức Hợp tác AI Thế giới, một khuôn khổ do Bắc Kinh hậu thuẫn nhằm thúc đẩy quản trị và phát triển AI giữa các quốc gia Nam bán cầu.
Thái Lan cũng chưa gia nhập Pax Silica, khuôn khổ hợp tác công nghệ do Mỹ dẫn dắt, được khởi xướng vào tháng 12 năm ngoái.
“Trung Quốc hiện đóng vai trò đáng tin cậy hơn Mỹ dưới thời Trump,” Kavi Chongkittavorn, nghiên cứu viên cấp cao tại Đại học Chulalongkorn, nhận định. Dù vậy, “Thái Lan sẽ tiếp tục duy trì thế cân bằng trong quan hệ với Mỹ và Trung Quốc, như nước này đã làm suốt nhiều thập kỷ.”
Giữ thế cân bằng từ lâu đã là đặc trưng của ngoại giao Thái Lan.
Trong nhiều thập kỷ, Bangkok dựa vào Mỹ để bảo đảm an ninh, đồng thời hưởng lợi từ sự trỗi dậy kinh tế của Trung Quốc. Ngày nay, thế cân bằng ấy đang chịu áp lực ngày càng lớn.
Chính sách đối ngoại ngày càng mang tính giao dịch của chính quyền Trump làm dấy lên nghi ngờ về việc liệu Washington còn xem Thái Lan là một đồng minh không thể thiếu hay không. Đồng thời, ảnh hưởng kinh tế và chiến lược ngày càng lớn của Trung Quốc khiến Bangkok lo ngại nguy cơ phụ thuộc quá mức vào người láng giềng khổng lồ.
Cách ứng phó của Thái Lan là tiếp tục phòng ngừa rủi ro. Nước này vừa là thành viên BRICS, vừa đang xin gia nhập Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế, nơi tập hợp các nền kinh tế phát triển và thường xuyên hợp tác chặt chẽ với phương Tây.
Nỗ lực tìm kiếm một thế cân bằng mới của Thái Lan phản ánh một thực tế rộng lớn hơn trên khắp Đông Nam Á: niềm tin vào Mỹ đang suy giảm, trong khi lo ngại về Trung Quốc tiếp tục gia tăng.
Những khó khăn mà một trong những quốc gia thành thạo nhất châu Á trong nghệ thuật cân bằng ngoại giao đang phải đối mặt cho thấy trật tự chiến lược của khu vực đang trải qua một sự chuyển dịch sâu sắc.
