Nguồn: Katsuji Nakazawa, “Xi topples old mayor often likened to a toy that won’t fall down,” Nikkei Asia, 29/10/2026
Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng
Hy vọng sẽ giành thêm nhiệm kỳ Tổng Bí thư thứ tư, Tập cảnh báo các quan chức kinh tế đã nghỉ hưu phải giữ im lặng.
Trùng Khánh, siêu đô thị với hơn 30 triệu dân ở tây nam Trung Quốc – nơi nổi tiếng với những cuộc đấu tranh quyền lực khốc liệt của đất nước – vừa thu hút lại sự chú ý trên chính trường.
Cụ thể, vào ngày 13/10, nhà chức trách đã thông báo rằng cựu Thị trưởng Hoàng Kỳ Phàm đang bị điều tra vì “nghi ngờ vi phạm kỷ luật và pháp luật nghiêm trọng.” Đây vốn là cách nói giảm nói tránh phổ biến cho tội tham nhũng.
Hoàng (74 tuổi) là nhân vật nổi tiếng trong giới kinh tế và tài chính Trung Quốc; ông đã nghỉ hưu từ lâu.
Trước khi về hưu, ông được mệnh danh là bất đảo ông, nghĩa đen là “ông già không bao giờ ngã.”
Bất đảo ông cũng là tên gọi con lật đật truyền thống của Trung Quốc, loại đồ chơi có thể lập tức bật dậy ngay sau khi bị xô ngã.
Trước thềm Hội nghị Trung ương 5 khóa 20 diễn ra tại Bắc Kinh từ ngày 26 đến 29/10, Ủy ban Kiểm tra Kỷ luật Trung ương Đảng Cộng sản đã công bố cuộc điều tra nhắm vào Hoàng. Ủy ban này là lực lượng tiên phong trong chiến dịch chống tham nhũng mang đậm dấu ấn của Chủ tịch Tập Cận Bình.
Cho đến trước thông báo hồi đầu tháng 10, vị lão thành có tầm ảnh hưởng vẫn an toàn vượt qua kỷ nguyên khắc nghiệt của Tập – giai đoạn mà rất nhiều quan chức cấp cao, kể cả trong quân đội, đã bị thanh trừng.
Vận may của Hoàng bắt đầu cạn dần vào khoảng tháng 4, khi các quan chức cấp cao ở Trùng Khánh do ông đề bạt thời còn làm thị trưởng lần lượt bị “ngã ngựa.”
Theo báo cáo, ông đã bị giam giữ cùng với con trai mình là Hoàng Nhiên Phi, một giám đốc đầu tư.
Khi Hoàng nhậm chức Thị trưởng Trùng Khánh vào năm 2010, Bạc Hy Lai – cựu đối thủ chính trị của Tập – đang nắm quyền quản lý đô thị này với tư cách Bí thư Thành ủy. Vào thời điểm đó, Bạc là thành viên của Bộ Chính trị chóp bu của Đảng Cộng sản.
Nhưng tại sao Hoàng lại bị thanh trừng rất lâu sau khi đã về hưu, và động thái này mang ý nghĩa chính trị như thế nào?
Để trả lời câu hỏi này, chúng ta cần quay lại giai đoạn trước khi Tập trở thành Tổng Bí thư Đảng Cộng sản vào tháng 11/2012. Đó là lúc một vở kịch chính trị tầm cỡ bắt đầu diễn ra, và Hoàng chính là một nhân chứng sống của vở kịch đó.
Vào ngày 06/02/2012, Vương Lập Quân – lúc bấy giờ là Phó Thị trưởng Trùng Khánh – đã tìm cách tị nạn tại tổng lãnh sự quán Mỹ ở Thành Đô, tỉnh Tứ Xuyên, mang theo nhiều thông tin tuyệt mật.
Trong quá trình xin tị nạn, Vương – người đồng thời là giám đốc sở công an Trùng Khánh – cũng tiết lộ cho phía Mỹ nhiều chi tiết về vụ Cốc Khai Lai, vợ của Bạc Hy Lai, sát hại doanh nhân người Anh Neil Heywood.
Vương vốn là người được Bạc dìu dắt. Sau khi biết tin Vương phản bội, Bạc không còn lựa chọn nào ngoài việc tìm cách đưa kẻ đào tẩu này trở lại Trùng Khánh.
Hoàng đã đóng một vai trò quan trọng trong nỗ lực này. Ông được cử đến Thành Đô và gặp Vương bên trong tổng lãnh sự quán Mỹ trong khoảng ba giờ. Trong cuộc gặp, có thông tin cho rằng Hoàng đã thuyết phục Vương tự nguyện rời khỏi cơ quan ngoại giao.
Vương rời đi vào ngày hôm sau, nhưng lại bị các quan chức do chính quyền trung ương phái đến áp giải về Bắc Kinh, thay vì Trùng Khánh.
Dù các chi tiết về vai trò của Hoàng vẫn chưa rõ ràng, hành động của ông lại phù hợp với ý muốn của Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản.
Nếu Hoàng đứng về phía một người tham vọng như Bạc, ông hẳn đã bị thanh trừng từ sớm. Nhưng vào thời điểm đó, Tập lại nổi lên như ứng viên chắc chắn cho chức vụ Tổng Bí thư Đảng Cộng sản.
Việc Vương bỏ trốn khỏi Bạc để tới tổng lãnh sự quán ở Thành Đô cũng đẩy Washington vào thế khó, bởi sự việc xảy ra ngay trước thềm chuyến thăm Mỹ dự kiến của Phó Chủ tịch Tập khi đó.
Chính phủ Mỹ lo ngại rằng việc cấp quy chế tị nạn cho Vương sẽ gây hiệu ứng domino: Trung Quốc sẽ xem đây là sự can thiệp vào công việc nội bộ của họ, quan hệ Mỹ-Trung sẽ rạn nứt và Tập sẽ hủy bỏ chuyến thăm.
Cơ hội để Vương được tị nạn tại Mỹ ngay từ đầu đã là con số không. Tuy nhiên, ông ta vẫn liều lĩnh đánh cược khi trốn vào tổng lãnh sự quán.
Thất bại trong việc đưa kẻ tố giác trở về Trùng Khánh, Bạc Hy Lai đã bị thanh trừng ngay sau đó. Ông bị cách chức Bí thư Thành ủy Trùng Khánh vào tháng 03/2012 và cuối cùng bị kết án tù chung thân vì tội tham nhũng.
Về phần mình, Vương cũng bị thanh trừng nhưng chỉ nhận mức án nhẹ hơn là 15 năm tù, bất chấp việc ông đã kéo “một quốc gia thù địch” vào cuộc chiến chính trị của Trung Quốc và thậm chí phạm tội nghiêm trọng là tiết lộ thông tin mật.
“Đó là một chiến thắng đối với Vương,” một nguồn tin hiểu rõ tình hình chính trị ở Bắc Kinh lúc bấy giờ nhận định. Chắc hẳn Vương đã đạt được một thỏa thuận nào đó với các đối thủ của Bạc.
Nếu mọi việc suôn sẻ, Vương sẽ được ra tù vào năm sau. Trớ trêu thay, Hoàng – người đã bình yên vô sự qua biến cố năm 2012 bất chấp quan hệ mật thiết với Bạc – lại bị thanh trừng chỉ một năm trước khi Vương mãn hạn tù theo lịch trình.
Và điều đó đưa chúng ta quay lại câu hỏi tại sao Hoàng lại bị hạ bệ vào lúc này.
Hoàng không thuộc về phe phái của Tập trong Đảng Cộng sản. Nhưng phe này cũng chưa bao giờ xem ông là kẻ thù, chủ yếu vì ông giữ thái độ thụ động về mặt chính trị. Giờ thì tình thế đã khác, và Tập bắt đầu xem Hoàng như một chướng ngại vật.
Câu trả lời cho câu hỏi tại sao lại là lúc này có liên quan đến Hội nghị Trung ương 5 bắt đầu vào thứ Hai ngày 26/10.
Hội nghị tập trung vào việc “quản lý Đảng nghiêm minh và toàn diện” này chính là màn dạo đầu cho Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ 21 vào mùa thu năm sau – thời điểm Tập dự kiến sẽ tiếp tục tìm kiếm nhiệm kỳ thứ tư trên cương vị lãnh đạo Đảng.
Tập quyết tâm giành thêm một nhiệm kỳ bằng cách thể hiện những nỗ lực củng cố kỷ luật Đảng. Nhưng việc đảm bảo lòng trung thành của các quan chức cấp cao đã nghỉ hưu – những người ngày càng bất mãn với các chính sách kinh tế của chính quyền Tập – đang chứng tỏ là một thách thức lớn.
Những vị lão thành này liên tục được tạo cơ hội để bày tỏ ý kiến với Đảng Cộng sản.
Vì vậy, không có gì lạ khi chính quyền Tập lại nhắm vào Hoàng. Vị cựu thị trưởng đã rời xa chính trường và không nắm giữ quyền lực chính thức nào. Nhưng mạng lưới quan hệ cá nhân sâu rộng của ông vẫn còn nguyên vẹn.
Tuy không bàn luận về chính trị, Hoàng lại thoải mái bày tỏ quan điểm về các chính sách kinh tế và tài chính. Ông cũng thường xuyên đi thỉnh giảng trên khắp Trung Quốc và có tầm ảnh hưởng nhất định.
Thêm vào đó, Hoàng có một bề dày thành tích về khả năng điều hành khéo léo.
Sau khi Bạc Hy Lai ngã ngựa, Phó Thủ tướng Trương Đức Giang đã kiêm nhiệm chức vụ Bí thư Trùng Khánh trong một thời gian ngắn.
Với tư cách là Thị trưởng Trùng Khánh, Hoàng đã hỗ trợ Trương và được đánh giá cao nhờ công sức tái thiết một thành phố đang rơi vào hỗn loạn. Đây là lý do Hoàng vẫn tại vị sau khi Tôn Chính Tài trở thành quan chức cao nhất của Trùng Khánh vào tháng 11/2012, chỉ 9 tháng sau khi Vương chạy trốn vào tổng lãnh sự quán Mỹ.
Tôn là một thành viên trẻ tuổi, đầy triển vọng của Bộ Chính trị, nhưng vào mùa hè năm 2017, ngay trước thềm Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ 19, ông cũng bị thanh trừng.
Tôn từng được đồn đoán khắp nơi là ứng viên hàng đầu kế nhiệm Tập trở thành nhà lãnh đạo cao nhất của Trung Quốc trước khi vướng vào vòng lao lý – với lý do bề ngoài là tham nhũng – và cuối cùng phải nhận án tù chung thân.
Đối với Hoàng, đây lại là một cơn bão chính trị khác ở Trùng Khánh mà bất đảo ông này vẫn bình an vô sự bước qua, bởi ông đã rời ghế thị trưởng một năm trước đó.
Khi còn là một quan chức kinh tế trẻ, Hoàng đã tham gia vào việc phát triển khu Phố Đông của Thượng Hải. Vì thế, ông có quan hệ rất tốt với các thành viên còn lại của Phe Thượng Hải do cố lãnh đạo tối cao Giang Trạch Dân đứng đầu.
Hoàng cũng có mối liên hệ sâu sắc với các lão thành của Đảng Cộng sản – những người có tiếng nói trong các vấn đề kinh tế. Tuy nhiên, chính quyền Tập muốn tránh các áp lực hậu trường nhắm vào cách họ điều hành kinh tế cho đến khi đại hội toàn quốc diễn ra vào mùa thu năm sau. Điều này giải thích lý do tại sao Hoàng bị thanh trừng. Động thái này đã được lên kế hoạch một cách tỉ mỉ nhắm tới sự kiện lớn của Đảng, hứa hẹn sẽ là thời khắc định đoạt đối với nhà lãnh đạo cấp cao nhất.
Giờ đây, khi bất đảo ông Trùng Khánh đã bị hạ bệ, các lão thành có thế lực khác trong Đảng nhiều khả năng sẽ phải thu mình giữ im lặng.
Katsuji Nakazawa là nhà báo và biên tập viên cấp cao của Nikkei, hiện sinh sống tại Tokyo. Ông đã dành bảy năm làm phóng viên thường trú ở Trung Quốc và sau đó trở thành trưởng văn phòng Trung Quốc. Ông nhận Giải Nhà báo Quốc tế Vaughn-Ueda năm 2014.
