Nguồn: Construction on the Erie Canal begins, History.com
Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng
Vào ngày này năm 1817, công nhân tiến hành động thổ xây dựng Kênh đào Erie tại Rome, New York. Hoàn thành năm 1825, con kênh kết nối vùng duyên hải Bờ Đông với vùng Trung Tây và biến New York thành một trung tâm kinh tế, văn hóa lớn.
Những đề xuất đầu tiên về Kênh đào Erie đến từ một thương gia buôn bột mì nghèo túng tên Jesse Hawley. Năm 1806, ông viết một loạt bài tiểu luận đề xuất xây dựng một con kênh lớn nối liền đông-tây, nhằm tạo tuyến giao thương đáng tin cậy giữa bờ biển phía đông và nội địa nước Mỹ. Hawley viết những bài này từ một nơi rất đặc biệt: nhà tù dành cho người mắc nợ, nơi ông bị giam vì những khoản nợ phát sinh trong công việc kinh doanh. Sau đó, ông cho đăng các bài tiểu luận trên một tờ báo địa phương, tờ Genessee Messenger, và ký tên “Hercules.”
Thị trưởng New York lúc bấy giờ, DeWitt Clinton, chú ý đến các bài tiểu luận của Hawley và nhiệt tình đón nhận dự án kênh đào. Là thị trưởng, và sau này là thống đốc bang New York, Clinton kiên trì vận động không mệt mỏi để con kênh được xây dựng. Tuy nhiên, không phải ai cũng bị thuyết phục. Những người phản đối gọi con kênh này là “cái mương của Clinton.” Năm 1809, Thomas Jefferson nhận xét: việc đào “một con kênh dài 350 dặm [hơn 560 km] xuyên qua vùng hoang dã” là “chẳng khác nào sự điên rồ.” Bất chấp những hoài nghi đó, công nhân chính thức xây dựng con kênh vào ngày 04/07/1817.
Kênh đào Erie là một thách thức kỹ thuật khổng lồ. Công nhân xây kênh gần như hoàn toàn bằng sức người, hoàn thành trước cả khi thuốc nổ dynamite và máy xúc chạy bằng hơi nước ra đời. Chín nghìn người lao động dùng cuốc, rìu và thuốc súng để đục xuyên đá. Trong quá trình làm việc, họ tự sáng chế các công cụ như dụng cụ nhổ gốc cây và một loại xi măng thủy lực có khả năng đông cứng dưới nước. Đội ngũ xây dựng bao gồm các kỹ sư từng có kinh nghiệm với những hệ thống kênh đào tiên tiến nhất ở Anh và Pháp, nhưng đây vẫn là dự án ở quy mô chưa từng có. Khi hoàn thành, con kênh dài khoảng 584 km, rộng 12,2 m và sâu 1,2 m. Công trình còn có 83 âu tàu nâng để đưa tàu thuyền vượt qua mức chênh lệch độ cao khoảng 183 m giữa Sông Hudson và Hồ Erie — mức chênh lệch độ cao lớn nhất phải vượt qua trong quãng đường ngắn nhất của bất kỳ hệ thống âu tàu nào trên thế giới.
Thống đốc Clinton ăn mừng lễ khánh thành kênh đào ngày 26/10/1825 trên tàu Seneca Chief. Ông đi dọc kênh đến Sông Hudson và từ đó đi thuyền đến Thành phố New York. Tại đây, ông thực hiện nghi thức đổ một thùng nước từ Hồ Erie vào Cảng New York, hòa quyện hai nguồn nước trong “đám cưới của những dòng nước.”
Kênh đào Erie nhanh chóng trở thành một thành công lớn về kinh tế. Dù bang New York tốn 7 triệu đô la xây dựng, tiền thu phí từ tuyến đường thủy này bù đắp toàn bộ chi phí thi công chỉ trong chín năm. Hoạt động thương mại từ con kênh biến New York thành thủ đô tài chính của cả nước. Thành phố New York trở thành thành phố đông dân nhất và cảng biển sầm uất nhất quốc gia, vượt qua cả các cảng ở New Orleans, Philadelphia và Baltimore. Những ngôi làng, thị trấn yên bình dọc tuyến kênh nhanh chóng phát triển thành các thành phố và trung tâm công nghiệp nhộn nhịp như Buffalo, Syracuse, Rochester và nhiều nơi khác. Con kênh còn mở ra những thị trường mới cho nông dân, thương gia ở vùng Trung Tây, đồng thời tạo tuyến đường mới cho người nhập cư và người định cư.
Hành lang kênh đào vừa là tuyến giao thông, vừa đóng vai trò một “tuyến đường tinh thần.” Nhiều phong trào văn hóa, tôn giáo mang tính định hình của thế kỷ 19 đều có cội nguồn từ khu vực Kênh đào Erie. Tín đồ Đạo Mormon, Thuyết Duy linh và Cơ đốc Phục lâm hành lễ tại đây; các nhà vận động quyền bầu cử tổ chức đòi quyền bỏ phiếu cho phụ nữ; những người theo chủ nghĩa bãi nô lên án gay gắt chế độ nô lệ và duy trì các điểm dừng trong hệ thống “đường sắt ngầm” (mạng lưới bí mật giúp giải cứu nô lệ).
Lưu lượng giao thông trên Kênh đào Erie cuối cùng giảm sút khi mạng lưới đường sắt quốc gia mở rộng. Tuyến đường thủy St. Lawrence, khai trương năm 1959, càng làm giảm tầm quan trọng thương mại của con kênh. Ngày nay, Kênh đào Erie là một Hành lang Di sản Quốc gia, do Cục Công viên Quốc gia Mỹ quản lý.
