Nguồn: Alvin Camba, “Why Criminals Love the Chinese Economy”, Foreign Affairs, 21/08/2026
Biên dịch: Viên Đăng Huy
Trong nhiều năm, các cuộc thảo luận quốc tế về sự trỗi dậy kinh tế của Trung Quốc thường tập trung vào cách nước này trở thành một cường quốc sản xuất và xuất khẩu, cũng như cách Bắc Kinh sử dụng chính sách công nghiệp để hỗ trợ quá trình đó trên quy mô toàn quốc. Nhưng đằng sau sức mạnh kinh tế ấy còn có một mặt tối khác: vai trò khổng lồ của Trung Quốc trong nền kinh tế phi pháp toàn cầu. Trung Quốc mua khoảng 90% lượng dầu xuất khẩu của Iran bị trừng phạt, thường được dán nhãn lại là có xuất xứ từ Malaysia và thanh toán thông qua các dòng tiền đi qua những ngân hàng nhỏ cùng các công ty bình phong trung gian. Các nhà môi giới tiền mã hóa tại Trung Quốc và Hong Kong giúp các tin tặc Triều Tiên, chẳng hạn như nhóm Lazarus khét tiếng, chuyển đổi số tiền đánh cắp thành tiền mặt có thể sử dụng. Các mạng lưới có trụ sở tại Trung Quốc cũng hỗ trợ những kẻ rửa tiền hợp tác với các cartel ma túy Mexico buôn bán fentanyl, các trung tâm lừa đảo trực tuyến ở Đông Nam Á và những đường dây buôn bán động vật hoang dã trái phép trên toàn cầu.
Số liệu từ các chính phủ và tổ chức theo dõi hoạt động phi pháp cho thấy nền kinh tế ngầm của Trung Quốc có thể tạo ra doanh thu gần 1 nghìn tỷ USD mỗi năm, tương đương quy mô GDP của Thụy Sĩ. Khoảng hai phần ba số hàng giả bị lực lượng hải quan trên thế giới tịch thu có xuất xứ từ Trung Quốc hoặc được trung chuyển qua Hong Kong. Trong khi đó, các trung tâm lừa đảo khét tiếng mọc lên khắp Đông Nam Á — phần lớn do các mạng lưới tội phạm Trung Quốc điều hành hoặc có liên hệ — đã đẩy hơn 300.000 người từ ít nhất 66 quốc gia vào tình trạng lao động cưỡng bức, đồng thời tạo ra khoảng 40 tỷ USD lợi nhuận mỗi năm.
Bắc Kinh đã nhiều lần tìm cách trấn áp một số hoạt động như vậy. Tại Philippines, Bộ Công an Trung Quốc đã hủy hộ chiếu của hàng trăm công dân nước này có liên quan đến các hoạt động cờ bạc trực tuyến, biến họ thành những đối tượng có thể bị bắt và trục xuất. Kể từ năm 2023, các chiến dịch phối hợp giữa Trung Quốc và Myanmar đã dẫn đến việc bắt giữ hơn 57.000 công dân Trung Quốc bị nghi lừa đảo viễn thông, đóng cửa hàng chục trung tâm lừa đảo dọc biên giới Trung Quốc-Myanmar và tiêu diệt hoặc bắt giữ một số ông trùm đứng sau các cơ sở này. Mỹ cũng muốn ngăn chặn những hoạt động tương tự: chính quyền Trump đã thành lập Lực lượng Đặc nhiệm Chống Trung tâm Lừa đảo để điều tra các cơ sở gian lận tại Đông Nam Á, trong khi Tổng thống Trump ký sắc lệnh hành pháp yêu cầu chính phủ ưu tiên đối phó với tội phạm mạng, trong đó có những hình thức lừa đảo nhắm vào các nhóm dễ bị tổn thương.
Tuy nhiên, không biện pháp nào trong số này đủ sức kiềm chế đáng kể nền kinh tế phi pháp. Nếu có điều gì thay đổi thì đó là quy mô của nó đang tiếp tục phình to. Một phần nguyên nhân là các hoạt động bất hợp pháp này được thúc đẩy bởi chính những động lực cấu trúc đang vận hành nền kinh tế hợp pháp của Trung Quốc. Các mạng lưới tội phạm đã tận dụng cơ sở hạ tầng tài chính và thương mại được hình thành để ứng phó với các biện pháp kiểm soát vốn nghiêm ngặt cũng như tình trạng dư thừa công suất công nghiệp. Việc thực thi pháp luật của Bắc Kinh, dù có thật, lại mang tính chọn lọc và nửa vời, bởi một số bộ phận của nền kinh tế phi pháp phục vụ các mục tiêu chiến lược lớn hơn, chẳng hạn như duy trì thương mại với Nga trong khi vẫn tạo khoảng cách với cuộc chiến tại Ukraine. Những gì thoạt nhìn giống như một tập hợp các hoạt động bất hợp pháp rời rạc trên thực tế lại đan xen chặt chẽ với mô hình tăng trưởng mất cân đối và chính sách đối ngoại của Trung Quốc. Trong lúc Washington chật vật cạnh tranh với Bắc Kinh, vai trò của Trung Quốc trong nền kinh tế phi pháp toàn cầu ngày càng đi ngược lại các ưu tiên của Mỹ trên khắp thế giới.
LẦN THEO DÒNG TIỀN
Động lực cốt lõi thúc đẩy nền kinh tế ngầm của Trung Quốc chính là những mất cân đối cấu trúc do mô hình kinh tế nước này tạo ra. Một trong những yếu tố quan trọng nhất nằm ở lĩnh vực tài chính: các biện pháp kiểm soát vốn nghiêm ngặt đã tạo ra nhu cầu rất lớn đối với việc đưa tiền ra khỏi Trung Quốc. Sự bùng nổ kinh tế đã tạo ra khối tài sản khổng lồ, trong đó có hơn 800 tỷ phú. Nhưng Bắc Kinh lại kiểm soát chặt chẽ cách thức khối tài sản này có thể rời khỏi đất nước. Mỗi cá nhân chỉ được phép mua tối đa 50.000 USD ngoại tệ mỗi năm và không thể tự do chuyển đổi đồng nhân dân tệ để đưa tài sản ra nước ngoài. Trong bối cảnh tiền gửi trong nước mang lại lợi nhuận thấp và khả năng tiếp cận các tài sản nước ngoài sinh lời cao hơn bị hạn chế, giới thượng lưu và chủ doanh nghiệp Trung Quốc đã tìm đủ cách chuyển tiền ra khỏi biên giới.
Kể từ những năm 1990, các chủ ngân hàng ngầm đã lập công ty bình phong và tài khoản ngân hàng tại Hong Kong để lách các biện pháp kiểm soát vốn của Trung Quốc đại lục. Những thực thể này, thường núp bóng doanh nghiệp thương mại, thanh toán các giao dịch bằng lượng nhân dân tệ thu gom trong nước để đổi lấy USD nắm giữ ở nước ngoài. Các nhà môi giới và trung gian tài chính cũng chuyển hướng thanh toán cho các đối tác nước ngoài, giúp công dân Trung Quốc sử dụng nội tệ để mua bất động sản ở nước ngoài hoặc đổi vốn đầu tư hải ngoại lấy thị thực và hộ chiếu nước ngoài. Trong khi đó, các nhà điều hành tour cờ bạc đưa khách giàu có tới Macau cấp tín dụng cho họ bằng đô la Hong Kong rồi thu nợ tại đại lục bằng nhân dân tệ. Cơ chế này giúp khách hàng tất toán các khoản nợ trong nước trong khi các nhà điều hành tích lũy ngoại tệ ở bên ngoài, qua đó thúc đẩy dòng vốn tháo chạy trên quy mô lớn.
Mạng lưới ngân hàng ngầm ban đầu được tạo ra để chuyển tài sản tư nhân của người Trung Quốc ra nước ngoài nhanh chóng trở thành công cụ hữu hiệu cho các tổ chức tội phạm cần luân chuyển tiền qua biên giới và che giấu nguồn gốc của nó. Các tập đoàn ma túy, chẳng hạn, sử dụng những mạng lưới này để rửa tiền thu được từ hoạt động phạm pháp. Các trung gian tài chính ghép nối những kẻ buôn ma túy đang muốn chuyển đổi lượng USD dư thừa với những khách hàng Trung Quốc cần ngoại tệ ở nước ngoài. Những mạng lưới tương tự cũng cung cấp các kênh tài chính cho những nhà cung cấp Trung Quốc muốn né tránh lệnh trừng phạt phương Tây khi bán các nguyên liệu như nitrocellulose — được sử dụng trong sản xuất đạn dược — cho Nga, hoặc sodium perchlorate — tiền chất dùng trong động cơ tên lửa — cho Iran.
Các trung gian tài chính và doanh nghiệp lừa đảo tội phạm ngày càng gắn bó chặt chẽ, khiến hoạt động của chúng khó phân tách và triệt phá hơn. Những biến động chính trị, chẳng hạn như chiến dịch chống tham nhũng ở Trung Quốc, đã đẩy các nhà điều hành sòng bạc và giới tài phiệt ngầm khỏi các địa bàn truyền thống tại Hong Kong, Macau và đại lục sang Campuchia, Philippines cùng nhiều nơi khác ở Đông Nam Á. Tại đó, họ hội tụ với các mạng lưới tội phạm vốn đã xây dựng quan hệ kinh doanh và chính trị tại địa phương. Các mạng lưới lừa đảo tạo ra tiền bẩn, trong khi giới tài chính ngầm rửa và luân chuyển số tiền đó thông qua chính những kênh mà khách hàng Trung Quốc sử dụng để đưa tài sản tư nhân ra nước ngoài. Một chiến dịch chống rửa tiền tại Singapore năm 2023 cho thấy mức độ đan xen sâu sắc giữa các kênh tài chính và mạng lưới gian lận. Giới chức đã tịch thu căn hộ cao cấp, vàng, tiền mã hóa và tài khoản ngân hàng với tổng trị giá hơn 2,2 tỷ USD, đồng thời bắt giữ 10 đối tượng, tất cả đều có nguồn gốc Trung Quốc và phần lớn mang hộ chiếu Campuchia, Síp, Thổ Nhĩ Kỳ hoặc Vanuatu. Cảnh sát Singapore lần theo dấu vết các thành viên của mạng lưới này tới những vụ lừa đảo ở nước ngoài và hoạt động cờ bạc trực tuyến bất hợp pháp.
Tình trạng dư thừa công suất công nghiệp của Trung Quốc cũng góp phần hạ thấp chi phí xây dựng và vận hành các hoạt động phi pháp. Từ năm 2021, sự suy giảm của thị trường bất động sản Trung Quốc làm giảm nhu cầu trong nước đối với thép, xi măng và nhiều loại vật liệu xây dựng khác. Lượng vật liệu dư thừa xuất khẩu từ Trung Quốc, đi kèm với các dịch vụ xây dựng, đã giúp các sòng bạc, đặc khu kinh tế và trung tâm lừa đảo phát triển nhanh chóng tại Đông Nam Á, đồng thời duy trì doanh thu xuất khẩu cho Trung Quốc. Nguồn hàng tồn kho khổng lồ từ ngành điện tử nước này — gồm điện thoại giá rẻ, máy tính và thiết bị liên lạc — cũng cho phép các mạng lưới tội phạm vận hành lừa đảo ở quy mô công nghiệp với chi phí thấp. Khi quân đội Myanmar đột kích Shwe Kokko, một trong những trung tâm lừa đảo lớn nhất nước này, vào tháng 11/2025, họ thu giữ gần 10.000 điện thoại di động — phần lớn có khả năng được sản xuất tại Trung Quốc — chỉ tại một địa điểm. Tình trạng dư thừa công suất trong ngành lọc dầu Trung Quốc cũng khiến dầu thô Iran được bán với giá chiết khấu trở nên đặc biệt hấp dẫn đối với các nhà máy lọc dầu độc lập.
NGOẠI GIAO KHÔNG TỐN KÉM
Bất chấp các nỗ lực thực thi pháp luật rời rạc, những lợi ích mà giới chức ở nhiều cấp trong hệ thống Trung Quốc thu được từ nền kinh tế ngầm khiến việc xóa bỏ nó trở nên đặc biệt khó khăn. Chính quyền địa phương có động cơ bảo vệ những doanh nghiệp tạo ra giá trị kinh tế và các dòng vốn giúp nền kinh tế địa phương vận hành, ngay cả khi chúng có liên quan tới hoạt động phi pháp. Trong khi đó, Bắc Kinh dung túng có chọn lọc đối với những dòng tiền và hàng hóa đáng ngờ khi chúng phục vụ lợi ích chiến lược quốc gia. Các thể chế gắn với Đảng Cộng sản Trung Quốc cũng đóng một vai trò nhất định: một số nhân vật trong các tổ chức liên quan đến Mặt trận Thống nhất, cơ quan phụ trách mở rộng ảnh hưởng của đảng trong và ngoài nước, cùng một số thành viên của các hội đoàn Hoa kiều ở nước ngoài có quan hệ với những mạng lưới tội phạm hoạt động xuyên biên giới. Điều này vừa tạo điều kiện tiếp cận giới tinh hoa chính trị tại các nước sở tại, vừa kéo họ vào những hoạt động gây ảnh hưởng thân Bắc Kinh.
Chính quyền cấp tỉnh, nơi các nhà lãnh đạo chịu áp lực lớn phải tạo ra tăng trưởng, có thể hưởng lợi từ hoạt động kinh tế bất kể nó đến từ kinh doanh hợp pháp hay nền kinh tế phi pháp. Tại Phúc Kiến, chẳng hạn, chính quyền thành phố Ninh Đức đã hỗ trợ nhà sản xuất pin CATL và xây dựng một cụm công nghiệp xoay quanh doanh nghiệp này để thúc đẩy tăng trưởng. Trong khi đó, tại huyện An Khê, nơi cơ hội kinh tế hạn chế hơn nhưng tồn tại các kênh tài chính phi chính thức mạnh, các nhóm địa phương đã xây dựng một mạng lưới lừa đảo viễn thông khổng lồ rồi mở rộng sang Đông Nam Á. Ninh Đức và An Khê đều nằm trong những mạng lưới thương mại, di cư và tài chính rộng lớn của Phúc Kiến, nhưng tạo ra hai kết quả hoàn toàn khác nhau: một bên là cụm công nghiệp cạnh tranh toàn cầu, bên kia là một nền kinh tế phi pháp xuyên quốc gia. Trong cả hai trường hợp, giới lãnh đạo địa phương đều có thể trưng ra những con số tăng trưởng ấn tượng.
Sự hỗ trợ của địa phương dành cho các hoạt động kinh tế mờ ám đôi khi còn phục vụ mục tiêu đối ngoại của Bắc Kinh. Năm 2024, thương mại giữa Nga và tỉnh Hắc Long Giang ở đông bắc Trung Quốc đạt 32,2 tỷ USD, nằm trong mạng lưới thương mại rộng hơn, theo đó doanh nghiệp Trung Quốc cung cấp cho Nga máy công cụ, vi điện tử và các mặt hàng lưỡng dụng khác có thể phục vụ chiến dịch quân sự tại Ukraine. Một phần trong số những giao dịch này liên quan tới các thực thể bị Mỹ trừng phạt. Mặc dù Bắc Kinh mô tả đây là hoạt động thương mại bình thường, việc thực hiện chúng thông qua các công ty tư nhân và cấp tỉnh giúp bảo đảm rằng mọi biện pháp trừng phạt tiềm tàng chủ yếu sẽ nhắm vào các bên trung gian chứ không trực tiếp vào đảng-nhà nước. Tương tự, chính các nhà môi giới tư nhân, công ty bình phong và trung gian tài chính ở Hong Kong và đại lục — thay vì các cơ quan nhà nước chính thức — xử lý thanh toán cho dầu Iran và chuyển đổi tiền mã hóa bị Triều Tiên đánh cắp, qua đó giúp Bắc Kinh duy trì khoảng cách với những giao dịch vi phạm lệnh trừng phạt của Mỹ.
Trong một số ít trường hợp, thậm chí có thể tồn tại quan hệ trực tiếp giữa các ông trùm tội phạm và cơ quan tình báo Trung Quốc. Thông qua các hoạt động kinh doanh tư nhân, những nhân vật này có khả năng thâm nhập các đảng cầm quyền ở nước khác, tiếp cận giới lãnh đạo chính trị và thu thập thông tin mà các đại sứ quán chính thức của Trung Quốc khó có thể tiếp cận. Một ví dụ đáng chú ý là Xà Trí Giang, ông trùm tội phạm đứng sau việc phát triển trung tâm lừa đảo Shwe Kokko ở Myanmar. Trong quá trình kháng cáo dẫn độ tại Bangkok, ông ta tuyên bố mình từng hành động theo chỉ đạo của Bộ An ninh Quốc gia Trung Quốc. Xà cũng cáo buộc một nữ thị trưởng của một đô thị nhỏ ở Philippines — người sau đó bị giới chức địa phương xác định là công dân Trung Quốc — thực chất là một điệp viên của nhà nước Trung Quốc. Người phụ nữ này về sau bị tòa án Philippines tuyên án tù chung thân về tội buôn người liên quan tới vai trò điều hành một sòng bạc trực tuyến.
Tuy nhiên, trong những hoàn cảnh nhất định, Bắc Kinh vẫn sẵn sàng mạnh tay với các hoạt động phi pháp. Khi công dân Trung Quốc trở thành nạn nhân của bắt cóc hoặc lừa đảo, chẳng hạn tại các trung tâm lừa đảo dọc biên giới Myanmar, giới chức Trung Quốc thường hành động nhanh chóng và tiến hành bắt giữ. Tương tự, khi các ông trùm tội phạm trở thành gánh nặng quốc tế có thể cản trở quan hệ của Bắc Kinh với các nước khác, hoặc khi những người bảo trợ chính trị của họ suy yếu và chi phí chính trị của việc nhắm vào họ giảm xuống, Bắc Kinh sẽ hành động. Chẳng hạn, tháng 10/2025, Mỹ truy tố Trần Chí, nhân vật gốc Trung Quốc đứng sau Tập đoàn Thái Tử, một trong những tập đoàn tội phạm lớn nhất Đông Nam Á. Sau khi nhiều quốc gia đóng băng hoặc tịch thu tài sản có liên quan, Trung Quốc kêu gọi bắt giữ ông ta và yêu cầu Campuchia dẫn độ về nước. Việc đưa những thủ lĩnh tội phạm như Trần Chí về xét xử tại Trung Quốc là kết quả lý tưởng đối với Bắc Kinh: vừa cho thấy với công chúng quốc tế rằng Trung Quốc đang thực thi pháp luật, vừa giảm nguy cơ những lời khai về quan hệ với nhà nước bị công khai tại các tòa án nước ngoài.
SIẾT CHẶT VÒNG KIM CÔ
Bất cứ khi nào có thể, Bắc Kinh và Washington nên hợp tác để đẩy lùi các hoạt động phi pháp. Trung Quốc không hề muốn các mạng lưới ngân hàng ngầm tạo điều kiện cho dòng vốn tháo chạy khỏi đất nước. Các chiến dịch hồi hương “Lưới Trời” của Bắc Kinh, từ năm 2015 tới nay đã truy tìm và đưa về nước hàng nghìn quan chức tham nhũng cùng tội phạm kinh tế bỏ trốn, là sự thừa nhận rõ ràng rằng hạ tầng được sử dụng để chuyển tiền ra nước ngoài và che giấu tài sản ở hải ngoại đang làm suy yếu khả năng kiểm soát của nhà nước. Khi Mỹ và Trung Quốc tiếp tục các cuộc đối thoại cấp cao, việc kiềm chế kiến trúc tài chính ngầm của nền kinh tế phi pháp có thể trở thành một lĩnh vực hiếm hoi mang lại lợi ích chung. Hai bên có thể bắt đầu bằng cách trao đổi thông tin về các công ty bình phong được đơn vị tình báo tài chính của mỗi nước xác định, đồng thời phối hợp trấn áp những mạng lưới ngân hàng ngầm lớn nhất. Một thỏa thuận như vậy sẽ gợi nhớ sự hợp tác giữa hai nước trong việc thành lập nhóm công tác chống ma túy vào tháng 1/2024 nhằm đối phó với hoạt động buôn bán fentanyl.
Nhưng ở những lĩnh vực mà Bắc Kinh không sẵn sàng hoặc không muốn hành động, Washington nên sử dụng các công cụ riêng. Mỹ có thể thể chế hóa sự hợp tác với những đối tác có lợi ích chung trong cuộc chiến chống tội phạm xuyên quốc gia gắn với Đông Nam Á — trong đó có Hàn Quốc, Đài Loan, Thái Lan và Singapore — thông qua một cơ chế thường trực chia sẻ thông tin về các giao dịch liên quan tới những mạng lưới tài chính phi pháp gắn với Trung Quốc. Việc cùng nhau theo dõi những dòng tiền này sẽ làm giảm cơ hội để các tổ chức tội phạm mở rộng hoạt động vượt qua ranh giới của từng khu vực pháp lý. Lực lượng Đặc nhiệm Tài chính (FATF) đã xây dựng các tiêu chuẩn chống rửa tiền xuyên biên giới; điều còn thiếu là cam kết chính trị giữa các đồng minh và đối tác của Mỹ nhằm hệ thống hóa việc chia sẻ dữ liệu tác chiến về các mạng lưới tài chính phi pháp có liên hệ với Trung Quốc. Các chính phủ có thể tận dụng dữ liệu do Mạng lưới Thực thi Tội phạm Tài chính của Bộ Tài chính Mỹ (FinCEN) và các đơn vị tình báo tài chính đồng minh thu thập để nhận diện những giao dịch đáng ngờ. Một cơ chế thường trực sẽ biến sự hợp tác đó thành hoạt động thực thi hằng ngày.
Bộ Tài chính Mỹ cũng có thể viện dẫn Mục 311 của Đạo luật Patriot, cho phép Bộ trưởng Tài chính xác định một tổ chức tài chính nước ngoài là “mối quan ngại hàng đầu về rửa tiền” và cắt quyền tiếp cận của tổ chức đó với các tài khoản tại Mỹ. Washington có thể áp dụng biện pháp này đối với các định chế tài chính tại Trung Quốc và Hong Kong tiếp tay cho việc mua dầu Iran, rửa tiền cho các cartel hoặc chuyển đổi tiền mã hóa bị đánh cắp thành tiền mặt hợp pháp. Bộ Tài chính đã cho thấy họ sẵn sàng sử dụng quyền lực này. Năm 2017, cơ quan này từng áp dụng Mục 311 đối với một ngân hàng Trung Quốc vì đóng vai trò cầu nối tài chính cho Triều Tiên. Đến tháng 10/2025, họ ban hành quy định cắt Tập đoàn Huione của Campuchia khỏi hệ thống tài chính Mỹ vì dính líu tới hoạt động rửa tiền liên quan đến các vụ trộm mạng của Triều Tiên và các trung tâm lừa đảo tại Đông Nam Á. Những biện pháp tương tự có thể làm tăng mạnh chi phí đối với các tổ chức tài chính đang xử lý hàng chục tỷ USD doanh thu từ dầu Iran bị trừng phạt mỗi năm.
Trong một thời gian quá dài, Mỹ đã làm ngơ trước những hoạt động phi pháp mà nhiều trong số đó trực tiếp làm suy yếu các mục tiêu đối ngoại của Washington. Mỹ không thể ngăn Trung Quốc mua dầu Iran bất chấp các lệnh trừng phạt, qua đó làm suy giảm nỗ lực hạn chế nguồn tiền chảy vào Cộng hòa Hồi giáo. Tiền mã hóa bị tin tặc Triều Tiên đánh cắp rồi rửa qua các trung gian tài chính Trung Quốc cung cấp nguồn vốn cho chương trình vũ khí của Bình Nhưỡng, làm suy yếu chính sách không phổ biến vũ khí hạt nhân quốc tế. Các trung tâm lừa đảo do mạng lưới Trung Quốc xây dựng khắp Đông Nam Á đang lấy đi hàng chục tỷ USD mỗi năm từ các nạn nhân trên toàn thế giới, trong đó có người Mỹ. Những mất cân đối cấu trúc của nền kinh tế Trung Quốc đang tiếp thêm nhiên liệu cho hoạt động kinh tế phi pháp này. Nếu Mỹ thực sự muốn cạnh tranh với Trung Quốc và đối phó với những hệ quả từ sự trỗi dậy kinh tế của nước này, Washington sẽ phải chú ý cả những gì xuất hiện trên sổ sách lẫn những gì nằm ngoài sổ sách.
Alvin Camba là Trưởng nhóm Khoa học kiêm Giám đốc Nghiên cứu tại Lyvi và là Nghiên cứu viên không thường trú tại Sáng kiến An ninh Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương thuộc Trung tâm Chiến lược và An ninh Scowcroft của Hội đồng Đại Tây Dương.
