Nguồn: Katsuji Nakazawa, “A thaw in Japan-China ties at APEC remains elusive,” Nikkei Asia, 08/10/2026
Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng
Thông điệp của Ngoại trưởng Trung Quốc khiến nhiều người phải tự hỏi nên hiểu thế nào cho đúng?
Những phát biểu của Vương Nghị vào cuối tháng trước với cựu Ngoại trưởng Nhật Bản Takeshi Iwaya tại Bắc Kinh đã làm dấy lên vô số đồn đoán về ý định thực sự của nhà ngoại giao hàng đầu Trung Quốc.
Khi ấy, Iwaya là người dẫn đầu một phái đoàn kinh tế của Hiệp hội Xúc tiến Thương mại Quốc tế Nhật Bản, một tổ chức lâu đời có mục đích tăng cường giao thương và trao đổi kinh tế giữa hai nước.
Vương Nghị, Ủy viên Bộ Chính trị Đảng Cộng sản kiêm Ngoại trưởng Trung Quốc, đã gặp Iwaya vào ngày 28/9. Một ngày sau đó, Phó Thủ tướng Trung Quốc Hà Lập Phong, người cũng là Ủy viên Bộ Chính trị, cũng có các cuộc hội đàm riêng với Iwaya.
Chuyến đi của phái đoàn Nhật Bản ban đầu được lên kế hoạch vào tháng 6, nhưng đã bị hoãn lại vào phút chót khi Yohei Kono, người đứng đầu hiệp hội thương mại này, bất ngờ qua đời. Vị cựu chủ tịch Đảng Dân chủ Tự do (LDP) này vốn có những mối liên hệ mật thiết với Trung Quốc.
Iwaya – cũng là một nhà lập pháp của LDP – sau đó đã được bổ nhiệm vào vị trí cao nhất của hiệp hội.
Không có gì ngạc nhiên khi Hà Lập Phong đồng ý gặp phái đoàn kinh tế Nhật Bản. Vị phó thủ tướng phụ trách các vấn đề kinh tế hẳn đang muốn ngăn chặn đà suy giảm của dòng vốn đầu tư từ Nhật Bản vào Trung Quốc.
Câu hỏi đặt ra là tại sao nhà ngoại giao hàng đầu Vương Nghị cũng đồng ý gặp phái đoàn này. Phải chăng là để đưa quan hệ song phương trở lại đúng quỹ đạo?
Một thông báo của Bộ Ngoại giao Trung Quốc ẩn ý rằng Vương và Iwaya đã gặp riêng, trong khi truyền thông chính thức của Trung Quốc lại đưa tin Phó Thủ tướng Hà đã tiếp toàn thể phái đoàn.
Theo thông báo của Bộ Ngoại giao, Vương đã chỉ ra với Iwaya rằng năm tới đánh dấu kỷ niệm 55 năm bình thường hóa quan hệ ngoại giao giữa hai nước.
Xét đến việc Trung Quốc và Nhật Bản đang trải qua một giai đoạn khó khăn trong quan hệ song phương, Vương cho rằng các liên kết cần phải được hàn gắn. “Đối với Nhật Bản,” ông nói, “nhiệm vụ cấp bách là phải sớm sửa chữa những lời nói và hành động sai lầm của các nhà lãnh đạo nước này về vấn đề Đài Loan.
“Điều quan trọng là phải có thái độ đúng đắn đối với các vấn đề lịch sử. Về cơ bản, Nhật Bản cần xây dựng một nhận thức khách quan và hợp lý về Trung Quốc.”
Vương đã nhấn mạnh vấn đề Đài Loan, những khác biệt lịch sử, và nhận thức của Nhật Bản về Trung Quốc theo đúng trình tự này. Tuy nhiên, điều thu hút sự chú ý đặc biệt tại Nhật Bản lại là từ “sửa chữa.”
Quan hệ ngoại giao song phương đã trở nên căng thẳng kể từ năm ngoái, khi Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi đưa ra một bình luận gây tranh cãi về một tình huống có thể xảy ra ở Đài Loan.
Cụ thể, vào tháng 11 năm ngoái, Takaichi đã phát biểu trước Quốc hội Nhật Bản rằng một cuộc tấn công tiềm tàng của Trung Quốc vào Đài Loan sẽ đặt ra mối đe dọa sống còn đối với Nhật Bản, qua đó cho phép nước này thực thi quyền tự vệ tập thể. Chính quyền của Tập Cận Bình sau đó đáp trả bằng cách tung ra hàng loạt đòn tấn công cá nhân nhắm vào Takaichi và liên tục yêu cầu bà phải “rút lại” bình luận về Đài Loan.
Việc Vương Nghị sử dụng từ “sửa chữa” thay vì “rút lại” liệu có phải là tín hiệu cho thấy lập trường đã trở nên mềm mỏng hơn?
Cuộc gặp Vương-Iwaya diễn ra chỉ vài tháng trước hội nghị thượng đỉnh Diễn đàn Hợp tác Kinh tế Châu Á-Thái Bình Dương (APEC) tại thành phố Thâm Quyến ở miền nam Trung Quốc. Sự kiện này rất quan trọng vì nó có thể là cơ hội để Tokyo thăm dò một cuộc gặp giữa Takaichi và Tập bên lề thượng đỉnh diễn ra vào ngày 18 và 19 tháng 11.
Nếu chính quyền có thể tổ chức thành công cuộc gặp này, đó sẽ là sự lặp lại một thành tựu tương tự từ thời cố Thủ tướng Shinzo Abe.
Quay trở lại năm 2014, Abe – người thầy chính trị của Takaichi – đã tận dụng thượng đỉnh APEC ở Bắc Kinh để giúp hàn gắn quan hệ đang căng thẳng của Nhật Bản với Trung Quốc.
Hai năm trước đó, chính phủ của Thủ tướng lúc bấy giờ là Yoshihiko Noda từ Đảng Dân chủ Nhật Bản (hiện đã giải thể) đã chính thức đặt Quần đảo Senkaku – một nhóm các đảo nhỏ không người ở thuộc tỉnh Okinawa – dưới sự kiểm soát của nhà nước.
Vấn đề là Trung Quốc cũng tuyên bố chủ quyền đối với quần đảo trên Biển Hoa Đông này và gọi nó là Quần đảo Điếu Ngư. Do đó, động thái của Noda đã châm ngòi cho các cuộc biểu tình chống Nhật quy mô lớn trên khắp Trung Quốc.
Tập trở thành Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Trung Quốc vào tháng 11/2012, còn Abe bắt đầu nhiệm kỳ Thủ tướng Nhật Bản lần thứ hai của mình một tháng sau đó.
Quan hệ Nhật-Trung lại càng trở nên căng thẳng hơn vào tháng 12/2013 khi Abe đến thăm đền Yasukuni có liên quan đến chiến tranh ở Tokyo.
Tuy nhiên, Abe đã đến thăm Trung Quốc để dự hội nghị thượng đỉnh APEC ở Bắc Kinh vào tháng 11/2014 và đã tổ chức cuộc gặp song phương đầu tiên với Tập khi ở đó.
Cuộc gặp Abe-Tập vào ngày 10/11 diễn ra ba ngày sau khi Shotaro Yachi, Tổng thư ký Ban Thư ký An ninh Quốc gia Nhật Bản, và Dương Khiết Trì, nhà ngoại giao hàng đầu của Trung Quốc vào thời điểm đó, đạt được một thỏa thuận thỏa hiệp gồm bốn điểm như dưới đây:
-
- Hai bên khẳng định sẽ tuân thủ các nguyên tắc và tinh thần của bốn tài liệu đã ký kết giữa Trung Quốc và Nhật Bản, đồng thời tiếp tục phát triển mối quan hệ chiến lược cùng có lợi.
- Trên tinh thần “nhìn thẳng vào lịch sử và hướng tới tương lai,” Nhật Bản và Trung Quốc nhất trí vượt qua các trở ngại chính trị trong quan hệ song phương.
- Trung Quốc và Nhật Bản cũng đồng ý thừa nhận rằng giữa hai bên có những khác biệt liên quan đến những căng thẳng mới nổi lên gần đây xung quanh Quần đảo Senkaku/Điếu Ngư và một số vùng nước ở Biển Hoa Đông. Về vấn đề này, hai bên nhất trí sử dụng đối thoại và tham vấn để ngăn chặn tình hình tồi tệ hơn, đồng thời thiết lập các cơ chế quản lý khủng hoảng nhằm tránh những tình huống bất trắc.
- Cuối cùng, hai bên nhất trí từng bước nối lại các cuộc đối thoại chính trị, ngoại giao, và an ninh thông qua nhiều kênh đa phương và song phương, đồng thời nỗ lực hướng tới sự tin cậy lẫn nhau.
Bốn tài liệu đã ký kết bao gồm tuyên bố chung năm 1972 về bình thường hóa quan hệ ngoại giao song phương, cùng với hiệp ước hòa bình và hữu nghị năm 1978.
So sánh các điều kiện mà Vương Nghị đặt ra cho Iwaya vào tháng trước với thỏa thuận năm 2014, chúng ta có thể thấy nổi lên một sự thay đổi lớn và một sự tiếp nối.
Vấn đề Đài Loan hiện nay đã được đặt ngang hàng với vấn đề Senkaku, và lời khuyên của Vương Nghị cho Nhật Bản về việc “có thái độ đúng đắn đối với các vấn đề lịch sử” lặp lại điểm thứ hai trong thỏa thuận năm 2014.
Liệu “quả bóng” giờ đây có đang nằm trong sân của Takaichi? Nếu câu trả lời là có, thì bà chỉ còn rất ít thời gian và không gian chính trị để quyết định hướng đi của mình.
Trong một bài phát biểu chính sách tại phiên khai mạc kỳ họp bất thường của Quốc hội Nhật Bản ở Tokyo vào hôm thứ Hai ngày 05/10, Takaichi đã gọi Trung Quốc là “một nước láng giềng quan trọng” và cam kết thúc đẩy “một quan hệ chiến lược và cùng có lợi.”
Nữ thủ tướng nêu ra nhiều vấn đề khác nhau, bao gồm các vấn đề ở Biển Hoa Đông và Biển Đông, các hoạt động quân sự của Trung Quốc tại những khu vực xung quanh Nhật Bản, các biện pháp cưỡng chế của nước này, sự an toàn của công dân Nhật Bản tại Trung Quốc và các mối quan ngại về nhân quyền.
Bà nói: “Chúng tôi sẽ khẳng định lập trường của mình [về những vấn đề này] và mạnh mẽ kêu gọi [Trung Quốc] hành động có trách nhiệm. Đồng thời, chúng tôi sẽ trao đổi về những thách thức chung, theo đuổi đối thoại để bảo vệ lợi ích quốc gia của mình, cũng như bồi đắp một quan hệ mang tính xây dựng và ổn định.”
Những phát biểu của Takaichi dường như phản ánh điểm thứ nhất và thứ tư trong thỏa thuận năm 2014.
Bà đã nhắc đến “một quan hệ chiến lược và cùng có lợi,” một khẩu hiệu có từ nhiệm kỳ thủ tướng đầu tiên của Abe vào các năm 2006 và 2007. Bà cũng khẳng định sẽ hướng tới “một quan hệ mang tính xây dựng và ổn định,” giống như những gì bà đã thể hiện trong bài phát biểu chính sách đầu tiên của mình vào tháng 10/2025.
Nếu vậy, Nhật Bản nên nỗ lực hướng tới một thỏa thuận “mơ hồ” tương tự như thỏa thuận mà Shotaro Yachi và Dương Khiết Trì đã chốt lại cách đây 12 năm.
Tuy nhiên, thỏa thuận mới sẽ phải đối mặt với những rào cản rất lớn.
Là trợ lý thân cận của cựu Thủ tướng Shigeru Ishiba, Iwaya vốn có quan hệ xa cách với Takaichi. Vì thế, ông không có đủ vị thế để đóng vai trò như một cầu nối chính trị giữa Bắc Kinh và Tokyo. Các nhà chức trách ngoại giao Nhật Bản cũng không thể tự mình hành động.
Do vậy, trừ phi Takaichi đưa ra những chỉ thị trực tiếp cho một ai đó trong đội ngũ của mình, các cuộc đàm phán song phương toàn diện tương tự như năm 2014 sẽ không thể bắt đầu.
Takaichi dường như cũng đã bỏ lỡ lợi thế xuất phát sớm mà Abe từng có được vào năm 2014. Vào mùa hè năm đó, một nhân vật chính trị tầm cỡ của Nhật Bản đã bắt đầu đóng một vai trò hậu trường quan trọng trong việc kết nối giữa Tokyo và Bắc Kinh.
Thêm vào đó, bà còn bị kìm hãm bởi thực tế chính trị của chính mình. Áp lực của chính quyền Tập lên Takaichi đã giúp nội các của bà duy trì được tỷ lệ ủng hộ cao. Lập trường của bà đối với Trung Quốc cũng giúp LDP giành chiến thắng trong cuộc bầu cử Hạ viện vào tháng 2.
Vì vậy, ngay cả khi việc Vương Nghị sử dụng từ “sửa chữa” thay vì “rút lại” là một hành động có chủ ý nhằm mở đường cho ngoại giao, việc Takaichi áp dụng một cách tiếp cận mềm mỏng hơn đối với Trung Quốc vẫn tiềm ẩn nhiều rủi ro chính trị.
Nhờ vào chiến thắng bầu cử lịch sử của đảng mình hồi đầu năm nay, Takaichi đã vươn lên với một nền tảng quyền lực vững chắc hơn. Nhưng điều này lại vô tình khiến chính quyền của bà gặp nhiều khó khăn hơn về mặt chính trị khi muốn thỏa hiệp với Trung Quốc.
Đương nhiên, Tập Cận Bình rất muốn bắt tay và tổ chức các cuộc hội đàm song phương với những người đồng cấp từ các quốc gia lớn khác bên lề hội nghị thượng đỉnh APEC ở Thâm Quyến.
Nhưng sau chuyến thăm Washington gần đây giúp ổn định quan hệ Mỹ-Trung, quan hệ song phương quan trọng nhất của Trung Quốc, ông không còn phải vội vàng nhượng bộ Nhật Bản.
Một manh mối về điều đó có thể đã xuất hiện trong cuộc gặp Vương-Iwaya. Lễ kỷ niệm mà Vương nhắc tới vẫn còn cách hiện tại gần một năm tròn.
Một manh mối khác có thể cũng đã được để lộ trong cuộc họp báo vào ngày 30/9, khi phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Trung Quốc Quách Gia Côn nhắc đến Thủ tướng Nhật Bản chỉ đơn giản bằng cái tên “Sanae Takaichi.”
Lịch trình chính trị trong nước của Tập cũng đặt ra một rào cản khác cho một cuộc gặp thượng đỉnh Nhật-Trung. Sau kỳ nghỉ lễ Quốc khánh dài ngày bắt đầu từ mùng 01/10, chính quyền của ông sẽ bận rộn với công tác chuẩn bị cho hội nghị trung ương năm của Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản khóa 20 từ ngày 26 đến 29 tháng 10.
Chỉ còn hơn một tháng nữa là đến hội nghị thượng đỉnh APEC Thâm Quyến, mong đợi quan hệ Nhật-Trung tan băng thông qua một hội nghị thượng đỉnh song phương có lẽ là một điều hết sức xa vời.
Katsuji Nakazawa là nhà báo và biên tập viên cấp cao của Nikkei, hiện sinh sống tại Tokyo. Ông đã dành bảy năm làm phóng viên thường trú ở Trung Quốc và sau đó trở thành trưởng văn phòng Trung Quốc. Ông nhận Giải Nhà báo Quốc tế Vaughn-Ueda năm 2014.