Lebanon đã trở thành chiến trường của Trung Đông như thế nào?

Nguồn: Jackie Northam, “How Lebanon Became the Middle East’s Battleground”, Foreign Policy, 13/11/2026

Biên dịch: Viên Đăng Huy

Vào giữa tháng 7/2006, biên tập viên phụ trách tin quốc tế của NPR cử tôi tới Beirut. Israel và Hezbollah đang giao chiến toàn diện sau khi các tay súng vượt biên từ Lebanon tấn công, giết chết tám binh sĩ Israel và bắt giữ thêm hai người. Bom Israel dội xuống các cảng, đường sá và cầu cống của Lebanon, trong khi Hezbollah bắn tên lửa như mưa xuống miền bắc Israel. Tin rằng nước mình đang chiếm thế thượng phong, Thủ tướng Israel Ehud Olmert muốn dứt điểm Hezbollah một lần cho xong và đã thuyết phục chính quyền George W. Bush trì hoãn lời kêu gọi ngừng bắn.

Khi đó tôi đang ở trong phòng khách sạn, thực hiện một bản tin cùng một phiên dịch viên người Lebanon, thì Ngoại trưởng Mỹ lúc bấy giờ là Condoleezza Rice xuất hiện trên TV, nói rằng cuộc xung đột là một cơ hội để định hình lại khu vực. Bà nói thêm rằng các cuộc tấn công, vốn đã khiến hơn 300 người Lebanon thiệt mạng và sau đó sẽ cướp đi sinh mạng của hơn 1.000 người ở Lebanon cùng 121 binh sĩ Israel, là “cơn đau đẻ của một Trung Đông mới”.

Cô phiên dịch ngẩng lên khỏi máy tính và quay sang tôi. “Cơn đau đẻ ư?”, cô hỏi, lắc đầu. “Sao lúc nào Lebanon cũng phải làm bà đỡ vậy?”

Suốt năm thập niên, Lebanon là một chiến trường then chốt của Trung Đông, bị mắc kẹt giữa những toan tính địa chính trị của Israel, Iran, Syria và Mỹ, những bên đang cạnh tranh để định hình hoặc kiểm soát cả khu vực. Trong cuốn sách mới The Best Kind of American: A True Story of Murder, War, and America’s Undoing in the Middle East (tạm dịch: Kiểu người Mỹ tốt nhất: Câu chuyện có thật về giết chóc, chiến tranh và sự suy sụp của nước Mỹ ở Trung Đông), Kim Ghattas lập luận rằng nhiều chính sách và xung đột đang diễn ra khắp khu vực ngày nay đã được định hình ở Lebanon trong thập niên 1980, đặc biệt là bởi cuộc xâm lược của Israel năm 1982. Đó là một lập luận mang tính tiên tri nếu nhìn vào tình cảnh hiện tại của Trung Đông, khi Israel tiếp tục tranh giành an ninh và lãnh thổ, Iran sử dụng Hezbollah để phô trương sức mạnh, còn Lebanon vẫn là một quốc gia mong manh.

Ghattas, nhà báo kiêm bình luận viên sinh ra ở Lebanon, dệt nên câu chuyện về những biến động của đất nước này xoay quanh vụ ám sát Malcolm Kerr năm 1984, một học giả người Mỹ chuyên về Trung Đông, đồng thời là hiệu trưởng Đại học Mỹ ở Beirut, bị bắn chết ngay bên ngoài văn phòng làm việc. Cuốn sách mở đầu bằng một email từ bà Ann, người vợ góa của Kerr, hỏi Ghattas liệu trong lúc viết cuốn sách trước bà có phát hiện thêm thông tin nào về vụ ám sát hay không. Bà Ann có một vài manh mối về kẻ đã giết chồng mình, nhưng không biết vì sao ông bị sát hại.

Kerr sinh ra và lớn lên phần lớn ở Lebanon. Ghattas khắc họa ông như một nhà Ả Rập học có hiểu biết sâu sắc về Trung Đông và trực giác nhạy bén về vai trò của chủ nghĩa cuồng tín tôn giáo trong khu vực. Điều này đối lập rõ rệt với các chính quyền Mỹ nối tiếp nhau, vốn bị Iran, Israel và Syria qua mặt hết lần này đến lần khác, theo Ghattas.

Lebanon trong thập niên 1980 chìm trong một cuộc nội chiến tàn khốc, tạo nên bối cảnh sống động cho hành trình của Ghattas đi tìm kẻ giết Kerr và lý do ông bị sát hại. Các cường quốc khu vực theo đuổi những toan tính chết chóc của riêng mình tại đây, trong khi xe tăng Israel càn quét miền nam Lebanon và không dừng lại cho đến khi tiến tới Beirut. Cái chết của Kerr bị xem như một trong vô số mất mát thời chiến nên không được điều tra. Cuốn sách phác họa những chân dung phong phú, được nghiên cứu kỹ lưỡng, về một bức tranh chắp vá gồm những đối thủ nguy hiểm, từ phiến quân, những kẻ cuồng tín tôn giáo và sát thủ cho đến các chính phủ, hoạt động ở Lebanon thời kỳ đó. Trong số này có Tổ chức Giải phóng Palestine (PLO), vốn đặt căn cứ tại nước này từ đầu thập niên 1970; lực lượng dân quân Amal của người Shia thân Iran; cùng Tổng thống Syria Hafez al-Assad và con trai, người kế nhiệm ông là Bashar, những người đã kiểm soát Lebanon bằng bàn tay sắt trong nhiều thập niên.

Ghattas cũng khắc họa chân thực một dàn nhân vật đa dạng chịu ảnh hưởng của các vụ không tặc, đánh bom xe, bắt cóc con tin và cuộc nội chiến đặc trưng cho thời đại ấy: một người vợ đi tìm chồng bị bắt cóc, một nữ danh ca Lebanon lừng danh từ chối cất tiếng hát cho đến khi các vụ giết chóc chấm dứt, và nỗi đau của những người mất đi người thân, trong đó có gia đình Kerr.

Một trong những hệ quả đáng chú ý nhất của cuộc chiến năm 1982 là sự xuất hiện của Hezbollah, một trong những lực lượng ủy nhiệm mạnh nhất của Iran. Tháng 6 năm đó, Israel xâm lược Lebanon nhằm đánh bật Yasser Arafat và PLO của ông, lực lượng đã nhiều lần tiến hành các cuộc tấn công lẻ tẻ vào Israel. Cùng lúc, chế độ Hồi giáo mới của Iran gửi vài trăm chiến binh và tình nguyện viên, cùng một số ít giáo sĩ, tới Lebanon qua ngả Syria. Họ lập các trại huấn luyện cho người Shia địa phương quanh Baalbek và các khu vực khác ở thung lũng Bekaa. Nhiều chiến binh và lực lượng bán quân sự khác kéo đến, lấy tên Hezbollah, nghĩa là Đảng của Thượng đế.

Ban đầu, Hafez al-Assad tỏ ra thận trọng trong việc cho phép Iran chuyển binh lính và vũ khí qua Syria, dù hai nước đã trở thành đồng minh sau cuộc cách mạng Iran năm 1979. Nhưng Assad dần coi Hezbollah là một công cụ răn đe mạnh mẽ chống lại Israel và là phương tiện giúp ông củng cố quyền kiểm soát Lebanon.

Theo cách kể của Ghattas, chính quyền Ronald Reagan đã phạm sai lầm chiến lược khi ngầm chấp thuận cuộc xâm lược năm 1982. Bộ trưởng Quốc phòng Israel khi đó là Ariel Sharon đã “bán” kế hoạch này cho Mỹ như một chiến dịch hạn chế nhằm loại PLO khỏi Lebanon, chứ không phải một cuộc tiến quân quy mô lớn vào Beirut như thực tế đã diễn ra. Cuốn sách có những khoảnh khắc đáng kinh ngạc cho thấy ảnh hưởng của Israel đối với Washington. Đại sứ Mỹ tại Lebanon Robert Dillon khẩn cấp gọi về Bộ Ngoại giao để báo rằng ông đang nhìn thấy xe tăng và binh lính Israel tiến vào Beirut, nhưng chỉ nhận được câu trả lời từ nhân viên tổng đài rằng Tel Aviv đã bảo đảm quân đội Israel không có mặt ở đó. Vài tuần sau, Philip Habib, đặc phái viên của Reagan về Trung Đông, gọi cho Washington để báo rằng Israel đã vi phạm lệnh ngừng bắn và đang dội bom Beirut. Khi Washington đáp rằng Israel phủ nhận điều đó, Habib giơ điện thoại ra ngoài cửa sổ đúng lúc hai chiếc xe tăng nã đạn, qua đó chứng minh lời mình nói.

Mỹ bị kéo vào vũng lầy Lebanon để giúp kiểm soát hệ lụy từ cuộc xâm lược của Israel, điều mà Nhà Trắng lo ngại có thể biến thành một cuộc chiến Ả Rập – Israel khác. Washington triển khai thủy quân lục chiến vào tháng 8/1982 với vai trò lực lượng gìn giữ hòa bình để giám sát việc PLO rút khỏi Lebanon sang Tunisia và kiểm soát giao tranh giữa các phe phái Lebanon. Đợt triển khai thứ hai diễn ra sau vụ thảm sát do lực lượng dân quân Phalange của Lebanon, được Israel hậu thuẫn, gây ra tại các trại tị nạn Sabra và Shatila hồi tháng 9/1982, khiến khoảng 3.500 người Palestine và người Shia Lebanon ở Beirut thiệt mạng trong ba ngày.

Tuy nhiên, sự dính líu của Mỹ ở Lebanon, vốn bị bao phủ bởi bi kịch, cuối cùng đã làm thủng hào quang bất khả chiến bại của Washington. Tháng 4/1983, một chiếc xe bán tải chất đầy thuốc nổ lao vào Đại sứ quán Mỹ ở Beirut, giết chết 63 người, trong đó có 17 người Mỹ. Tháng 10 năm đó, doanh trại của thủy quân lục chiến Mỹ bị phá hủy sau khi một kẻ đánh bom liều chết cho nổ chiếc xe tải chất đầy thuốc nổ, khiến 241 quân nhân Mỹ thiệt mạng. Bốn tháng sau, Reagan tuyên bố chấm dứt sứ mệnh.

Uy tín của Washington lại bị giáng thêm một đòn với vụ bê bối Iran-Contra. Năm 1986, người ta phát hiện Reagan đã bí mật cho phép một kế hoạch bán vũ khí Mỹ cho Iran nhằm đổi lấy việc trả tự do cho bảy con tin do Hezbollah giam giữ. Các quan chức Mỹ cũng chuyển một phần lợi nhuận từ những vụ bán vũ khí này để tài trợ cho lực lượng Contra ở Nicaragua trong cuộc chiến chống chính phủ cánh tả Sandinista. Vụ bê bối khiến Washington sa lầy trong nhiều tháng và để lại những nghi vấn dai dẳng trong lòng các đồng minh về mức độ đáng tin cậy của Mỹ. Nó cũng cho thấy rõ rằng việc bắt cóc con tin có thể mang lại lợi ích và trao cho Hezbollah đòn bẩy khi đối phó với Mỹ.

Trong lúc đó, gia đình Kerr vẫn tiếp tục tìm kiếm manh mối về vụ sát hại ông. Andrew Kerr, con trai út của ông, tình cờ tìm thấy thông tin mật khi làm nhân viên cấp thấp tại Hội đồng An ninh Quốc gia dưới thời chính quyền Clinton. Đó là bản ghi một cuộc trao đổi bị nghe lén, trong đó hai điệp viên Iran báo cho Đại sứ Iran tại Damascus, Ali Akbar Mohtashemipur, rằng họ đã giết Kerr. Tài liệu này, chứng minh trực tiếp sự dính líu của Iran, nêu rõ phương tiện và cách thức gây ra cái chết của cha ông, nhưng không đưa ra câu trả lời dứt khoát về động cơ.

Cho đến nay, chưa có ai bị đưa ra xét xử vì vụ giết người này, nhưng trong quá trình nghiên cứu cho cuốn sách, Ghattas phát hiện một mối liên hệ giữa vụ sát hại Kerr và cuộc điều tra của ông về vụ bắt cóc một đồng nghiệp ở trường đại học, David Dodge. Dù vậy, bất chấp tất cả những gì Ghattas đã khám phá, bí ẩn cốt lõi về cái chết của Kerr vẫn chưa được giải đáp.

Ghattas nhận xét rằng trong những thập niên kể từ đó, các hoạt động bí mật và tham vọng chết chóc của Iran vẫn tiếp diễn không suy giảm, thường phối hợp với các bên khác. Bà viết rằng quyết định xâm lược Iraq của Bush không chỉ làm xói mòn thêm vị thế của Mỹ trong khu vực mà còn ngốn hết sự chú ý của nước này, khiến Iran “thực chất được cởi trói, từ Baghdad đến Beirut”. Điều này cho phép Hezbollah xây dựng lực lượng và củng cố cả quyền lực lẫn tính chính danh ở Lebanon. Năm 2006, các chiến binh Hezbollah phục kích binh sĩ Israel, một phần nhằm buộc Israel thả các tù nhân Lebanon và Ả Rập đang bị giam trong các nhà tù của nước này. Israel xem cuộc tấn công là cơ hội để tiêu diệt lực lượng ủy nhiệm hùng mạnh của Iran, nhưng cuộc chiến kéo dài một tháng kết thúc bằng một lệnh ngừng bắn.

Các cuộc tấn công của Hamas vào Israel ngày 7/10/2023 đã trao cho Israel, dưới thời Thủ tướng Benjamin Netanyahu, một cơ hội khác để định hình lại khu vực, giống như Sharon từng làm năm 1982. Ngay sau khi nhóm vũ trang được Iran hậu thuẫn này phát động cuộc tấn công, giết chết khoảng 1.200 người ở Israel và bắt cóc 251 người, quân đội Israel mở các đợt tấn công tàn khốc vào Gaza, san phẳng cả những khu dân cư và cắt nguồn điện, lương thực và nhiên liệu cung cấp cho người Palestine.

Một mặt trận thứ hai của cuộc chiến mở ra sau khi Hezbollah tiến hành một cuộc tấn công xuyên biên giới. Lực lượng Israel tiến vào miền nam Lebanon, phá hủy phần lớn năng lực quân sự của Hezbollah và giết một số thủ lĩnh của tổ chức này, trong đó có Tổng thư ký Hassan Nasrallah. Israel còn ném bom các kho vũ khí của Iran và các mục tiêu khác ở Syria. Hezbollah suy yếu không thể hoặc không muốn giúp nâng đỡ chế độ của Bashar al-Assad, và chế độ này nhanh chóng sụp đổ. Mạng lưới các lực lượng ủy nhiệm của Iran đang tan rã.

Lệnh ngừng bắn mong manh năm 2024 giữa Lebanon và Israel bị phá vỡ sau khi Mỹ và Israel phát động một cuộc chiến tự chọn nhằm vào Iran hồi tháng 2 với hàng loạt đợt không kích giết chết Lãnh tụ Tối cao Iran, Ayatollah Ali Khamenei. Hezbollah bắn dồn dập tên lửa vào Israel để ủng hộ Iran, và quân đội Israel đáp trả bằng một cuộc tấn công tàn khốc vào miền nam Lebanon. Ít nhất 4.300 người Lebanon đã thiệt mạng và hơn 1 triệu người phải di dời trong chiến dịch vẫn đang tiếp diễn, vốn bị so sánh với cuộc xâm lược của Israel năm 1982.

Iran, yếu hơn rất nhiều về quân sự, vẫn có đòn bẩy trong cuộc xung đột với Israel và Mỹ nhờ kiểm soát eo biển Hormuz. Nay bước sang tháng thứ chín, cuộc chiến đã gây ra khủng hoảng năng lượng toàn cầu, làm xáo trộn các liên minh và làm suy giảm uy tín của Mỹ. Lebanon vẫn chìm trong xung đột do các thế lực bên ngoài giật dây. Hezbollah lại đang xây dựng lại lực lượng. Lịch sử đang lặp lại ở Trung Đông.

Điều Washington đang rất thiếu khi tìm đường thoát khỏi vũng lầy này là một người như Kerr, người mà nhà sử học Kamal Salibi, bạn và đồng nghiệp của ông, từng gọi là “kiểu người Mỹ tốt nhất đến với Trung Đông”, một người tận tâm với khu vực và tỉnh táo trước những mối quan hệ của khu vực này với Mỹ.

Jackie Northam là cựu phóng viên đối ngoại của NPR, nơi bà đưa tin hơn hai thập niên. Công việc đã đưa bà tới những vùng xung đột công khai và biến động địa chính trị trên khắp Trung Đông, châu Âu, châu Á và châu Phi. Trước khi gia nhập NPR, bà đã có hơn mười năm làm phóng viên quốc tế lưu động ở nước ngoài.