Nguồn: Christian Caryl, “Vladimir Putin’s Second-Biggest Headache”, Foreign Policy, 04/06/2026
Biên dịch: Viên Đăng Huy
Tổng thống Nga Vladimir Putin hiện đang phải đối mặt với vô vàn nỗi lo toan. Kế hoạch ban đầu của ông nhằm lật đổ chế độ cầm quyền tại Ukraine một cách chớp nhoáng giờ đây đã kéo dài hơn cả cuộc chiến chống Đức Quốc xã của Liên Xô trước đây, và Kyiv đang ngày càng đẩy cuộc chiến vào sâu trong vùng lõi của nước Nga. (Vào ngày 3 tháng 6, các vị khách tham dự diễn đàn quốc tế phô diễn vị thế của ông Putin tại St. Petersburg đã phải thức giấc trước cảnh những đám cháy ngút trời do drone của Ukraine gây ra.) Nền kinh tế Nga đang lộ rõ những dấu hiệu kiệt quệ nghiêm trọng. Và ngay cả Trung Quốc — người bạn kiêm đối tác bảo trợ quan trọng nhất của ông Putin — cũng cho thấy họ không sẵn sàng hậu thuẫn vô điều kiện cho Moscow.
Thế nhưng, có một quả bom nổ chậm khác đang âm ỉ ở phía sau — một ngòi nổ có thể kích hoạt làn sóng bất ổn nghiêm trọng vào đúng thời điểm ông Putin chịu nhiều tổn thương nhất. Điện Kremlin đang phải đối mặt với một cuộc khủng hoảng kế vị tiềm ẩn đầy nguy hiểm tại Chechnya, nước cộng hòa thuộc vùng Bắc Caucasus vốn có một lịch sử lâu đời về việc châm ngòi cho những biến động lớn vượt xa quy mô nhỏ bé của mình. Bản chất của vấn đề: nhà lãnh đạo quyền lực tuyệt đối của Chechnya, Tổng thống Ramzan Kadyrov, 49 tuổi, đang mắc phải một bạo bệnh nghiêm trọng — nhiều khả năng là vô phương cứu chữa — và có thể rời khỏi vũ đài chính trị bất cứ lúc nào.
Người kế vị được ông Kadyrov sủng ái — cậu con trai 18 tuổi Adam — còn quá non trẻ để có thể tiếp quản ngai vàng. Ông Putin có thể cố gắng duy trì quyền lực cho gia tộc Kadyrov bằng cách cho phép Adam nắm quyền kiểm soát trên danh nghĩa dưới sự kèm cặp của một đồng minh tin cẩn, hoặc thậm chí là một nhiếp chính vương được cử đến từ Moscow. Tuy nhiên, một giải pháp như vậy có thể sẽ phức tạp hơn nhiều so với tưởng tượng. Sự cai trị bàn tay sắt của Ramzan suốt 22 năm qua — khiến một số người ví ông như Kim Jong Il của vùng Caucasus — đã để lại vô số nợ máu trong một nền văn hóa dòng tộc vốn khắc sâu truyền thống thù hận gia tộc. Ông cũng đẩy nhiều đối thủ của mình vào cảnh lưu vong, nơi họ đang kiên nhẫn chờ đợi thời cơ để đòi lại cả vốn lẫn lời.
Và trong suốt 4 năm qua, một yếu tố phiền toái khác đã chen chân vào cục diện: cuộc chiến tại Ukraine, nơi người Chechen đang cầm súng chiến đấu ở cả hai chiến tuyến. Người Ukraine — bên đã chính thức công nhận nền độc lập của Chechnya khỏi Nga vào năm 2022 — đã và đang làm tất cả những gì có thể để tiếp thêm sức mạnh cho phe đối lập chống Kadyrov. Họ thừa hiểu rằng việc kích hoạt một cuộc chiến mới tại vùng cộng hòa này sẽ tiêu hao một lượng nguồn lực khổng lồ của Nga vào đúng thời điểm ông Putin đang phải đối mặt với một giai đoạn mới đầy nguy hiểm trong cuộc chiến nhắm vào Kyiv.
Người Ukraine nhớ rất rõ một điều mà nhiều người phương Tây đã lãng quên. Ông Putin bước lên chiếc ghế tổng thống chính nhờ vào danh tiếng của một kẻ trấn áp tàn bạo đối với phiến quân Chechen vào cuối thập niên 1990. Cựu điệp viên KGB này đã gia tăng mức độ tín nhiệm của mình trong lòng cử tri Nga bằng lời hứa sẽ truy quét phe ly khai Chechen không thương tiếc — “nếu tóm được chúng trong nhà vệ sinh, thứ lỗi cho tôi, chúng ta sẽ tiêu diệt chúng ngay trong hố xí”, như câu nói nổi tiếng một thời của ông. Trên thực tế, ông đã kết hợp cách tiếp cận cứng rắn đó với việc chủ động bắt tay một cách thực dụng với một trong những thủ lĩnh của phong trào kháng chiến: Akhmad Kadyrov, người từng giữ chức giáo sĩ Hồi giáo tối cao của vùng cộng hòa này trong 6 năm.
Ông Kadyrov từng chiến đấu trong hàng ngũ phiến quân suốt cuộc nổi dậy Chechen lần thứ nhất từ năm 1991 đến 1994 — thời điểm những người theo chủ nghĩa dân tộc Chechen lợi dụng sự yếu kém của chính quyền trung ương dưới thời Tổng thống Boris Yeltsin. Các lực lượng nổi dậy Chechen đã cầm chân quân đội Nga trong một cuộc xung đột tàn khốc và tuyên bố độc lập trên thực tế — trạng thái này kéo dài cho đến năm 1999 khi Chiến tranh Chechen lần thứ hai bùng nổ.
Thủ tướng Putin lúc bấy giờ đã chọn một lộ trình cứng rắn để càn quét phiến quân trên chiến trường. Các chiến thuật tấn công bừa bãi của người Nga — vốn cướp đi sinh mạng của không biết bao nhiêu dân thường — chính là màn tiền đề cho sự tàn bạo trong cuộc chiến tại Ukraine sau này. Đồng thời, ông Putin đã đưa ra những lời mật ngọt với ông Kadyrov, người vốn đã chuyển sang đối đầu với những phần tử thánh chiến cực đoan đang dần thâu tóm phong trào đòi độc lập. Hai người dần dần thỏa thuận với nhau. Nếu Kadyrov cùng các dòng tộc liên minh có thể dẹp tan cuộc nổi dậy và thừa nhận chủ quyền của Điện Kremlin, thì Putin sẽ cho phép nhà trị vì mới toàn quyền định đoạt mảnh đất này theo ý muốn — một đặc quyền tự trị mà không một tỉnh trưởng nào khác của Nga có được. Khi ông Akhmad Kadyrov bị sát hại trong một vụ đánh bom vào năm 2004, chiếc ghế quyền lực được chuyển giao cho con trai ông là Ramzan — người đã siết chặt gọng kìm cai trị kể từ đó đến nay.
Ramzan Kadyrov đã thành công trong việc dẹp yên vương quốc vốn nổi tiếng là chia rẽ và ương ngạnh của mình bằng một sự tàn bạo không ngừng nghỉ. Các tổ chức nhân quyền đã cáo buộc ông tra tấn, sát hại và bắt cóc những người chỉ trích mình — bao gồm cả các nhà báo — đồng thời áp dụng hình phạt tập thể lên gia đình của các đối thủ. Mỹ, Liên minh Châu Âu và Anh đã áp đặt các lệnh trừng phạt đối với ông vì giám sát các chiến dịch ngược đãi và sát hại cộng đồng LGBTQ+.
Đáng kinh ngạc hơn cả, Kadyrov đã áp đặt một chế độ luật sharia cực kỳ bảo thủ, bao gồm cả việc cổ xúy nạn đa thê — vốn là hành vi bất hợp pháp trên toàn phần còn lại của Liên bang Nga. Ông Putin đáng lẽ phải cảm thấy bị xúc phạm trước sự vi phạm trắng trợn này đối với hình ảnh người bảo tồn các giá trị Kitô giáo truyền thống mà ông dày công xây dựng; nhưng ngược lại, ông lại ban phát cho tên độc tài Chechen này hàng loạt danh hiệu và tiền bạc. Điện Kremlin chuyển đều đặn 3,8 tỷ USD cho vùng cộng hòa này mỗi năm — chiếm khoảng 92% tổng ngân sách của Chechnya.
Khoản tiền này cấu thành một quỹ đen khổng lồ để Kadyrov toàn quyền định đoạt theo ý thích cá nhân. Bên cạnh việc chi trả cho lối sống xa hoa của mình, ông đã dùng nó để xây dựng các lực lượng an ninh riêng — với tổng quân số lên tới 33.000 người và chỉ trung thành duy nhất với ông. Họ có thể trở thành một nhân tố quyết định trong bất kỳ tiến trình chuyển giao quyền lực nào thời kỳ hậu Kadyrov. Ông đã điều động nhiều người trong số họ tiếp ứng cho nỗ lực chiến tranh của Nga tại Ukraine — mặc dù theo hầu hết các báo cáo, họ cho thấy năng lực dàn dựng các video diễn trên mạng xã hội tốt hơn là tham gia vào các trận chiến thực tế.
Thật vậy, các số liệu thống kê gần đây cho thấy Chechnya là nơi chịu tỷ lệ thương vong do chiến tranh thấp nhất trong số các tỉnh thành của Liên bang Nga — điều mà Giáo sư Michael P. Dennis từ Đại học Texas nhận định là bằng chứng cho thấy ông Putin sẵn sàng nhượng bộ tay sai của mình đến nhường nào. Dennis lưu ý rằng ông Putin đã né tránh việc chỉ trích ngay cả những bước đi ngông cuồng nhất của Kadyrov — chẳng hạn như việc bổ nhiệm cậu con trai ở độ tuổi thiếu niên Adam làm người đứng đầu Hội đồng An ninh Chechnya vào năm ngoái. Ông Putin cũng kiềm chế không đưa ra bất kỳ cuộc sát hạch nào đối với các ứng viên tiềm năng cho chiếc ghế của Kadyrov.
Sự ngó lơ này thật đáng kinh ngạc. Ông Putin hoàn toàn vui vẻ công khai khiển trách hoặc sa thải thẳng tay các nhà lãnh đạo khu vực khác khi ông thấy cần thiết — nhưng ông rõ ràng coi bài toán Kadyrov là một vấn đề cần phải xử lý vô cùng tế nhị. Bản thân Ramzan Kadyrov rõ ràng cũng đang lo lắng về những gì diễn ra ở phía sau. Những bước đi của ông nhằm bổ nhiệm con cái vào các vị trí cấp cao — bất chấp sự thiếu chuẩn bị lộ rõ của chúng — cho thấy ông đang vội vã gia cố quyền lực kế thừa của mình khi còn có thể. Trong những năm gần đây, ông cũng thực hiện một nỗ lực phối hợp để gả con cái mình cho đại diện của các dòng tộc hàng đầu khác — một nước đi nữa nhằm bảo vệ di sản cho hậu duệ của mình. (Chưa kể đến sự an toàn cá nhân của họ — những bất đồng của người Chechen thường có xu hướng trở nên đẫm máu một cách nhanh chóng.)
Ramzan Kadyrov cũng không dừng lại ở đó. Qua nhiều năm, ông đã xây dựng mối quan hệ mật thiết với hàng loạt nhà cầm quyền trong thế giới Hồi giáo — người bạn đáng chú ý nhất của ông là Mohamed Bin Zayed Al Nahyan, Tổng thống Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất. Hóa ra, chiến dịch ngoại giao nịnh bợ này vượt xa việc chỉ đơn thuần đánh bóng tư cách Hồi giáo của Kadyrov. Ông cũng đã tẩu tán những khoản tiền khổng lồ vào UAE và khuyến khích các thành viên trong dòng tộc đầu tư mạnh tay vào thị trường bất động sản của Tiểu vương quốc này. Một trong những người cháu trai của ông đã nộp đơn xin nhập quốc tịch UAE — và những người khác dường như cũng sẽ nối gót. Nếu Điện Kremlin lật đổ Kadyrov khỏi ghế quyền lực, ông đã chuẩn bị sẵn một nơi trú ẩn an toàn. Nếu ông qua đời trước khi tiến trình kế vị được bảo đảm, gia đình ông sẽ biết phải đi đâu.
Thật khó để tưởng tượng rằng có bất kỳ ai trong Điện Kremlin nuôi dưỡng ảo tưởng rằng một cuộc chuyển giao quyền lực hậu Kadyrov có thể được quản lý một cách êm thấm. Hãy nhớ rằng Ramzan Kadyrov — dù được thừa hưởng cái bóng quyền lực tuyệt đối từ người cha sau ngần ấy năm cai trị — vẫn phải mất ít nhất 5 năm mới có thể khuất phục được các thế lực thù địch khi lên nắm quyền, ngay cả khi cha ông đã dọn sẵn một lộ trình không thể kỹ lưỡng hơn. Vào năm 2008 — 4 năm sau khi Ramzan Kadyrov tiếp quản ngai vàng — quân đội của ông đã có một cuộc đấu súng dữ dội với các lực lượng du kích trung thành với thủ lĩnh phe chiến tranh Sulim Yamadayev, một trong những kẻ thù không đội trời chung của gia tộc Kadyrov, khiến 18 người thiệt mạng. Một năm sau, Yamadayev bị bắn chết ngay trong một hầm gửi xe ở Dubai.
Điện Kremlin hiểu rất rõ trang lịch sử này. Các chuyên gia về vùng Caucasus của họ chắc chắn đang làm việc không ngừng nghỉ để vạch ra các kịch bản ứng phó thời kỳ hậu Kadyrov. Thế nhưng ở thời điểm hiện tại, có một điều chắc chắn: ngòi nổ cho một sự biến động nghiêm trọng trong lòng nước Nga của ông Putin đang phình to theo từng ngày.
Christian Caryl là chuyên gia phân tích tại tạp chí Foreign Policy, đồng thời là cựu trưởng văn phòng đại diện tại Moscow của các tuần báo Newsweek và U.S. News & World Report.
