Nguồn: Brabim Karki, “India and China are redrawing the Himalayan map. Nepal must adapt”, Nikkei Asia, 15/06/2026
Biên dịch: Phạm Ánh Minh
Tranh chấp đèo Lipulekh cho thấy Kathmandu cần một chiến lược lớn hơn thay vì chỉ phản đối.
Tranh chấp biên giới vốn kéo dài giữa Nepal và Ấn Độ lại bùng lên một lần nữa sau khi New Delhi và Bắc Kinh công bố kế hoạch mở lại một con đèo trên dãy Himalaya dẫn tới một điểm hành hương đạo Hindu ở Tây Tạng.
Trước đây, Nepal đã công khai phản đối tuyến đường được đề xuất đến điểm hành hương này qua đèo Lipulekh — một con đèo cao nằm trên biên giới của cả ba nước — và đã phản đối với Ấn Độ và Trung Quốc rằng tuyến đường này đi qua lãnh thổ của họ. Ấn Độ bác bỏ tuyên bố của Nepal, cho rằng những yêu sách của Kathmandu đối với khu vực này là “sự bành trướng đơn phương và giả tạo.” Còn Trung Quốc đến nay vẫn giữ im lặng.
Sự phản đối gần đây của Nepal đối với việc mở lại đèo Lipulekh cho thấy quốc gia nhỏ bé vùng Himalaya này có nguy cơ bị gạt ra ngoài lề trong khi Ấn Độ và Trung Quốc âm thầm bắt tay, buộc Kathmandu phải lựa chọn giữa những lợi ích kinh tế thực dụng và các tuyên bố chủ quyền cứng rắn.
Nepal khẳng định rằng Limpiyadhura, Lipulekh và Kalapani — các vùng nằm ở phía đông sông Mahakali — vốn đã là lãnh thổ của nước này kể từ Hiệp ước Sugauli năm 1816, trong đó xác định biên giới của Nepal. Quốc gia vùng Himalaya này đồng thời cũng yêu cầu Ấn Độ không tiến hành bất kỳ hoạt động nào như xây dựng đường sá, buôn bán tại biên giới hay hành hương trong khu vực tranh chấp.
Ấn Độ đã bác bỏ những tuyên bố này. Bộ Ngoại giao Ấn Độ cho rằng đèo Lipulekh vốn đã là tuyến đường cho chuyến hành hương Kailash Mansarovar Yatra kể từ năm 1954 và đây không phải một diễn biến mới.
Đây không phải lần đầu tiên vấn đề đèo Lipulekh xuất hiện trong các thỏa thuận song phương giữa Ấn Độ và Trung Quốc. Vào năm 2015, cả hai nước thỏa thuận mở rộng buôn bán qua đèo Lipulekh, khiến Nepal phản đối mạnh mẽ. Chính phủ Nepal đã chính thức lên tiếng và gửi công hàm ngoại giao cho cả hai bên vào thời điểm đó.
Vào năm 2020, Nepal trình bày một bản đồ chính trị mới, tuyên bố các khu vực Kalapani, Limpiyadhura và Lipulekh đang tranh chấp thuộc lãnh thổ nước này. Tuy nhiên, Ấn Độ cho biết nước này không chấp nhận một hành động đơn phương và bành trướng lãnh thổ “giả tạo” như vậy. Cùng năm đó, Nepal cũng phản đối lễ khánh thành tuyến đường 80 km chạy qua đèo Lipulekh để rút ngắn thời gian hành hương đến Kailash-Mansarovar — New Delhi đã giữ cho tuyến đường này nằm trọn trong lãnh thổ Ấn Độ. Vào năm 2025, căng thẳng một lần nữa dâng cao sau khi hai người hàng xóm của Nepal đồng ý nối lại giao dịch thương mại qua đèo Lipulekh trong chuyến thăm của Bộ trưởng Ngoại giao Vương Nghị tại New Delhi.
Nepal ở vị trí kẹp giữa Ấn Độ và Trung Quốc và nước này đã luôn duy trì thế cân bằng giữa hai cường quốc láng giềng. Chiến lược này tỏ ra hiệu quả hơn khi hai nước này bất đồng với nhau. Tuy nhiên, ở thời điểm hiện tại, khi mối quan hệ giữa New Delhi và Bắc Kinh cho thấy dấu hiệu tan băng nhờ những lợi ích thực dụng, con đường trung dung ngày càng thu hẹp. Vấn đề Lipulekh cho thấy cách chủ nghĩa song phương giữa các cường quốc khu vực khiến các nước nhỏ như Nepal bị gạt ra ngoài lề.
Chính phủ Kathmandu đang sử dụng các luận điệu dân tộc chủ nghĩa về vấn đề biên giới nhằm thu hút sự ủng hộ trong nước. Các cuộc biểu tình gần đây đã cho thấy nguyện vọng thực sự của dư luận, nhưng chúng cũng đặt Nepal vào thế khó. Nepal vốn phụ thuộc nặng nề vào Ấn Độ về nguồn cung xăng dầu, thuốc men, phân bón, cảng biển và hợp tác điện lực. Trung Quốc cũng đang dần gia tăng ảnh hưởng tại Nepal bằng cách bơm hàng triệu nhân dân tệ vào các dự án cơ sở hạ tầng và thủy điện. Việc phản đối mọi động thái từ Ấn Độ–Trung Quốc mà không có những phương án thay thế hợp lý khiến Kathmandu trông như chỉ đang bị kích động mà không có chiến lược nào.
Chính phủ Nepal buộc phải theo đuổi vấn đề này thông qua ngoại giao có tính toán. Nguyện vọng dư luận về vấn đề lãnh thổ thì có thể hiểu được, nhưng kết quả bền vững chỉ có thể đạt được thông qua đối thoại mang tính xây dựng, sự tham gia của các thể chế và sự kiềm chế chính trị. New Delhi vốn liên tục tuyên bố sẵn sàng đối thoại về các vấn đề còn tồn đọng dựa trên sự thật, lịch sử và tôn trọng lẫn nhau. Lời đề nghị đó nên được giữ nguyên. Cả hai bên đều được hưởng lợi từ việc tạo ra những cơ chế mạnh mẽ hơn nhằm quản lý biên giới. Các phương pháp khảo sát hiện đại, bên cạnh những dữ liệu lịch sử và ràng buộc từ hiệp ước, cũng có thể góp phần làm rõ hơn về khu vực ngã ba biên giới.
Thay vì chỉ đưa ra phản đối, ngoại giao thông minh cần bao gồm cả hợp tác trực tiếp về lợi ích kinh tế với cả hai nước láng giềng. Nepal nên ưu tiên phát triển sức mạnh nội tại, bao gồm hạ tầng được xây dựng tốt hơn, các tuyến đường thương mại được đa dạng hóa và cải cách kinh tế thực chất nhằm giảm thiểu sự phụ thuộc quá mức vào bất kỳ một đối tác nào. Đầu tư vào cơ sở hạ tầng kết nối của riêng mình — đường sá, năng lượng, liên kết kỹ thuật số — sẽ mang lại cho quốc gia này nhiều lợi thế hơn. Việc biến Nepal thành một trung tâm trung chuyển khả thi giữa Ấn Độ và Trung Quốc sẽ làm thay đổi cuộc thảo luận.
Nepal đồng thời cũng có mối quan ngại chính đáng về việc không được tham vấn và cảm thấy những lập trường của mình bị phớt lờ trong khuôn khổ hợp tác được đề xuất giữa Ấn Độ và Trung Quốc ở ngã ba biên giới. Không quốc gia nào có thể cảm thấy thoải mái với những hoạt động có quy mô như vậy tại khu vực tranh chấp mà không có sự tham vấn trước. Tuy nhiên, những tuyên bố cứng rắn lại đang cản trở việc kết nối và tham gia vào cấu trúc khu vực, khiến quốc gia nhỏ bé này có thể bị suy yếu thêm.
Những phản đối liên quan đến vấn đề Lipulekh là một biểu hiện của thế lưỡng nan lớn hơn ở khu vực Himalaya. Các nước nhỏ có nguy cơ bị đẩy ra ngoài lề trừ khi họ chọn con đường hợp tác thực dụng. Phép thử thực sự dành cho Kathmandu là liệu họ có thể khéo léo đưa Nepal hòa mình vào câu chuyện kết nối đang diễn ra ngay xung quanh nước này hay không.
Brabim Karki là một doanh nhân sống tại Nepal. Ông viết bài cho nhiều tờ báo, trong đó có Hindustan Times, The Economic Times, The Independent và The Hill.
