Nguồn: “As the World Cup approaches, North American relations are at a nadir”, The Economist, 23/04/2026
Biên dịch: Phạm Ánh Minh
Tổng thống Donald Trump đã phá vỡ giấc mơ về một khu vực gắn kết hơn.
Vào năm 2018, khi liên danh ba nước Canada, Mexico và Mỹ giành quyền đăng cai World Cup năm nay, khẩu hiệu của họ là “United As One”. Tuy nghe khá tham vọng, nhưng khẩu hiệu này không hoàn toàn vô lý. Bắc Mỹ là nơi sinh sống của hơn 500 triệu người, chiếm khoảng một phần ba tổng GDP toàn cầu và sở hữu những lợi thế to lớn: các chính phủ dân chủ, biên giới hòa bình và những nền kinh tế với thế mạnh khác nhau nay đã được hội nhập sâu rộng.
Tuy nhiên, chưa tới hai tháng trước khi giải đấu khai mạc vào ngày 11/6, tinh thần đoàn kết ở Bắc Mỹ đang trong tình trạng căng thẳng. Sự bất hòa thể hiện rõ qua phát ngôn của các nhà lãnh đạo. Tổng thống Donald Trump đã đe dọa sẽ can thiệp trực tiếp vào vấn đề các băng đảng ma túy ở Mexico và cho rằng Tổng thống Claudia Sheinbaum “đang vô cùng sợ hãi” trước các thế lực này. Ông cũng liên tục lặp lại ý tưởng biến Canada thành bang thứ 51 của nước Mỹ. Thủ tướng Canada Mark Carney phản hồi bằng cách tuyên bố quan hệ gần gũi giữa hai nước giờ đây đã trở thành “điểm yếu”. Sự rạn nứt còn đi xa hơn cả những phát ngôn đơn thuần. Một trong những động thái đầu tiên của Trump sau khi quay trở lại Nhà Trắng vào năm ngoái là áp thuế lên hàng hóa nhập khẩu từ các nước láng giềng.
Những căng thẳng này sẽ càng bộc lộ rõ hơn trong mùa hè. Vào ngày 1/7, trong lúc giải đấu vẫn đang diễn ra, ba nước sẽ phải quyết định có gia hạn Hiệp định Mỹ–Mexico–Canada (USMCA) – thỏa thuận thương mại do Trump đàm phán trong nhiệm kỳ đầu tiên – sau năm 2036 hay không. Kể từ khi thỏa thuận thương mại tự do đầu tiên ở Bắc Mỹ có hiệu lực vào năm 1994, nền thương mại nơi đây đã phát triển mạnh mẽ. Thuế quan của Trump có làm gián đoạn nhưng không ngăn chặn hoàn toàn dòng chảy hàng hóa. Hiện nay, kim ngạch thương mại giữa ba nước có trị giá hơn 2 nghìn tỷ đô la mỗi năm, theo ước tính của Diego Marroquín thuộc Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), một viện nghiên cứu ở Washington, DC. Chuỗi cung ứng đã trải rộng khắp lục địa đến mức một chiếc xe có thể vượt qua biên giới quốc tế tám lần trong quá trình lắp ráp.
Việc gia hạn thỏa thuận này từng được cho là gần như chắc chắn. Tuy nhiên, Đại diện Thương mại Hoa Kỳ Jamieson Greer, sau khi đến Mexico để đàm phán vào ngày 20/4, đã khẳng định rằng việc gia hạn suôn sẻ khó có thể xảy ra. Một số yêu cầu của phía Mỹ khá quen thuộc: siết chặt các quy định về nguồn gốc xuất xứ đối với ô tô, chủ yếu để gây khó khăn hơn cho việc sử dụng linh kiện Trung Quốc trong sản xuất; và muốn xuất khẩu nhiều sản phẩm sữa hơn sang Canada, quốc gia vốn bảo hộ ngành chăn nuôi sữa trong nước. Mỹ hiện đang đàm phán với Mexico, nhưng được cho là muốn Canada nhượng bộ trước khi bắt đầu các cuộc đàm phán chính thức.
Những yêu cầu khác thì mới và có phạm vi rộng hơn. Thuế giờ đây không chỉ áp lên các mặt hàng nằm ngoài thỏa thuận mà còn áp dụng với thép, nhôm và ô tô vốn nằm trong phạm vi của thỏa thuận. Mỹ sẽ yêu cầu giữ nguyên những mức thuế này. Đồng thời, Trump cũng muốn tăng cường hợp tác về vấn đề di cư, an ninh và cạnh tranh với Trung Quốc. Ông đang sử dụng USMCA làm đòn bẩy để gây sức ép lên các nước láng giềng, buộc họ phải nương theo những ưu tiên của mình. Với quy mô nền kinh tế của Mỹ – GDP của nước này lớn gấp bảy lần GDP của Canada và Mexico cộng lại – ông đang ở vị thế rất mạnh để làm điều đó.
Michael Camuñez, một quan chức thương mại thời chính quyền Barack Obama, cho biết thỏa thuận này đang “trong tình trạng nguy kịch”. Có thể nó vẫn sẽ được duy trì dù suy yếu. Ông Marroquín nhận định rằng một kết quả có thể xảy ra là ba nước sẽ đồng ý xem xét lại thỏa thuận hàng năm, trong khi Mỹ sử dụng các công cụ khác – thuế quan được áp dụng với lý do an ninh quốc gia, điều tra lao động cưỡng bức và áp lực pháp lý – để đòi thêm nhượng bộ. Điều này sẽ khiến giới doanh nghiệp phải lo ngại.
Những sợi dây ràng buộc
Những kỳ vọng về Bắc Mỹ thực ra đã gặp trục trặc trước nhiệm kỳ thứ hai của Trump. “Tôi thường nói với mọi người, ‘Đừng tự lừa dối mình rằng nếu ông Trump ra đi, mọi chuyện sẽ ổn thôi'”, cựu đại sứ Mexico tại Hoa Kỳ Martha Bárcena cho biết. Các hội nghị thượng đỉnh thường niên giữa ba nhà lãnh đạo đã bị hủy bỏ trong nhiệm kỳ đầu tiên của Trump và chưa từng được nối lại. Ngay cả một tổng thống thuộc đảng Dân chủ có lẽ cũng sẽ rất muốn bảo vệ biên giới và chống lại các băng đảng Mexico.
Mexico và Canada đã có những cách tiếp cận khác nhau đối với Trump. Bà Sheinbaum đã làm tất cả những gì có thể để tiếp tục nuôi dưỡng mục tiêu về một Bắc Mỹ gắn kết hơn. Bà đã đồng ý nhượng bộ với Trump về vấn đề di cư và an ninh. Bà không còn lựa chọn nào khác: kim ngạch xuất khẩu sang Mỹ của Mexico chiếm tới 85% tổng xuất khẩu. USMCA duy trì các việc làm trong khu vực kinh tế chính thức với mức lương tương đối cao, giúp tài trợ cho các chương trình xã hội, từ đó giữ vững uy tín và sự ủng hộ dành cho đảng Morena của bà.
Trong khi đó, hướng tiếp cận của Canada lại hoàn toàn khác biệt. Thủ tướng Carney mô tả thời điểm này là một “sự đứt gãy” và mong muốn giảm sự phụ thuộc của Canada vào một đối tác duy nhất. Vì thế, ông muốn tăng cường trao đổi thương mại với châu Âu, châu Á và cả Trung Quốc, nơi ông đã đến thăm vào tháng Giêng năm nay. Động thái chuyển hướng này cho đến nay chỉ mang tính biểu tượng. Louise Blais, một cựu nhà ngoại giao Canada, cho rằng việc này hầu như không “tạo ra sự thay đổi đáng kể” nào đối với thương mại. Khoảng 70% hàng xuất khẩu của Canada đổ về phía nam, mặc dù con số này đã giảm nhẹ. Ngay cả khi thương mại vẫn đang diễn ra suôn sẻ, nhiều người Canada vẫn tức giận đến mức tẩy chay hàng hóa Mỹ và hủy các chuyến đi về phía nam, khiến lượng khách du lịch giảm khoảng một phần tư vào năm ngoái.
World Cup càng làm rõ sự rạn nứt này hơn. Các sản phẩm lưu niệm mang màu sắc từng quốc gia riêng lẻ được bày bán rộng rãi hơn bất kỳ sản phẩm chung nào giữa ba nước. Lệnh cấm nhập cảnh của Mỹ ảnh hưởng đến người hâm mộ từ 19 quốc gia, một số người trong số họ sẽ không thể tham dự các trận đấu tổ chức trên đất Mỹ. Nhiều người lo ngại các nhân viên thực thi luật di trú Mỹ sẽ lợi dụng các trận đấu để bắt giữ những người nhập cư không có giấy tờ, trong đó có nhiều người Mexico. Các nhân viên phục vụ tại một sân vận động ở Los Angeles, nơi sẽ diễn ra một số trận đấu, đang đe dọa đình công trừ khi các cơ quan di trú liên bang cam kết không can thiệp vào giải đấu.
Tuy nhiên, khu vực Bắc Mỹ đã hội nhập mạnh mẽ đến mức nhiều liên kết khó có thể bị đảo ngược. Mỹ nhập khẩu hơn 15% hàng hóa từ Mexico, tỷ lệ lớn hơn bất kỳ quốc gia nào khác. Bất chấp thuế quan, các chuỗi cung ứng mới đang được hình thành, bao gồm cả hàng hóa công nghệ cao như thiết bị trung tâm dữ liệu. Ngày 15/4, Trump đã cấp phép cho một công ty Canada vận hành đường ống dẫn dầu đến Bắc Dakota. Cạnh tranh với Trung Quốc đã khiến Mexico và Canada trở nên quan trọng hơn, chứ không phải kém đi, với tư cách là đối tác thương mại của Mỹ.
Sự căng thẳng này cũng đã thúc đẩy hai nước láng giềng của Mỹ xích lại gần nhau hơn. Canada đã cử phái đoàn thương mại lớn nhất từ trước đến nay đến Mexico trong năm nay; một phái đoàn của Mexico cũng được dự kiến sẽ sớm đến Canada. Dù cơ sở hạ tầng cho thương mại song phương trực tiếp chưa được thiết lập – như ông Marroquín cho biết, “việc xuất khẩu rau diếp và bông cải xanh từ Mexico sang Canada hiện vẫn chưa khả thi” – hai chính phủ vẫn đang tăng cường mối quan hệ.
Thương mại và địa lý vẫn là những sợi dây ràng buộc Bắc Mỹ. Nhưng những ý tưởng từng thúc đẩy các nhà lãnh đạo khu vực xích lại gần nhau đã phai nhạt. World Cup có thể mang lại những khoảnh khắc tuyệt vời, nhưng sẽ không đáp ứng được kỳ vọng của nhiều người vào năm 2018. “Giải đấu được đề xuất và thúc đẩy bởi giấc mơ về một Bắc Mỹ hội nhập và cạnh tranh, nhưng thực tế giờ đây đã thay đổi,” ông Camuñez nói. “Tôi mong rằng ba người bạn thân sẽ lại đồng hành vào một ngày nào đó.”
