Nguồn: Christopher Nye và Charles Sun, “Strategic Stability and the Rebuilding of Xi’s Military”, War on the Rocks, 16/07/2026
Biên dịch: Viên Đăng Huy
Dù liên tục xuất hiện những cảnh báo về sức mạnh ngày càng gia tăng của quân đội Trung Quốc, đây rất có thể lại là thời điểm đặc biệt bất lợi để Bắc Kinh đưa lực lượng này vào một phép thử thực chiến. Tổng Bí thư Tập Cận Bình đã làm khuyết nghiêm trọng bộ máy chỉ huy cấp cao của Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc (PLA) thông qua hàng loạt chiến dịch thanh trừng, và giờ đây phải nỗ lực tái thiết hệ thống trong khi vẫn cố duy trì hình ảnh về một lực lượng không hề suy yếu. Việc ông Tập có thể tiến hành một cuộc cải tổ và tái thiết quy mô lớn như vậy được hỗ trợ bởi nhiều yếu tố, trong đó có sự giảm nhẹ tạm thời của sức ép từ bên ngoài — một khoảng lặng mà Mỹ, phần nào ngoài ý muốn, đã tạo ra.
Một năm trước, tại Đối thoại Shangri-La ở Singapore, Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Pete Hegseth cảnh báo Trung Quốc đang “diễn tập cho kịch bản thực chiến” nhằm tấn công Đài Loan và mối đe dọa “có thể xảy ra bất cứ lúc nào”. Nhưng đến tháng 5 năm nay, cũng tại diễn đàn này, ông lại tuyên bố quan hệ song phương đang ở trạng thái “tốt đẹp nhất trong nhiều năm”, đồng thời sử dụng một cụm từ có nguồn gốc từ phía Trung Quốc: “mối quan hệ mang tính xây dựng dựa trên ổn định chiến lược”. Sự thay đổi đột ngột đó bắt nguồn từ hội nghị thượng đỉnh tại Bắc Kinh đầu tháng 5, nơi Tổng thống Donald Trump chấp nhận khuôn khổ hợp tác do ông Tập đề xuất.
Phần lớn giới quan sát nhìn nhận thỏa thuận đình chiến này chủ yếu dưới góc độ kinh tế, như một cơ hội để hạ nhiệt chiến tranh thương mại và giảm căng thẳng trong chuỗi cung ứng. Cách nhìn đó không sai. Tuy nhiên, khía cạnh quân sự của thỏa thuận lại chưa nhận được sự chú ý tương xứng. Một quân đội vừa mất hàng loạt lãnh đạo cấp cao rất cần một khoảng che chắn để khắc phục hậu quả. Ngôn từ mang tính kiềm chế từ phía Mỹ đã vô tình cung cấp chính khoảng che chắn đó. Cuộc thanh trừng diện rộng khiến ông Tập cần sự đình chiến này cấp thiết hơn nhiều so với những gì các số liệu kinh tế đơn thuần có thể cho thấy.
Quá trình tái thiết sẽ kéo dài nhiều năm, và giai đoạn “ổn định chiến lược” chính là khoảng thời gian bảo vệ cho tiến trình đó. Trong khi công việc này tiếp diễn, việc Washington gia tăng sức ép sẽ ít tốn kém hơn so với trong một năm bình thường, bởi Bắc Kinh chưa thể dễ dàng mạo hiểm đánh mất khoảng thời gian yên ổn mà họ cần. Đây là cơ sở để Mỹ tận dụng vài năm tới nhằm đòi hỏi những điều mà trong hoàn cảnh khác Bắc Kinh sẽ thẳng thừng từ chối. Ngược lại, nếu Washington tiếp tục duy trì sự kiềm chế, điều đó có nguy cơ biến thành một thông lệ, khiến chính quyền Mỹ tiếp theo phải đối mặt với một PLA đã phục hồi hoàn toàn trong khi chi phí đảo ngược các nhượng bộ trước đó đã tăng đáng kể.
PLA hiện đang trải qua một cuộc thanh trừng chưa từng có. Ông Tập đã bãi nhiệm hai cựu Bộ trưởng Quốc phòng, cả hai sau đó bị tuyên án tử hình treo vào tháng 5, đồng thời đánh thẳng vào tầng cao nhất của hệ thống chỉ huy: Đảng Cộng sản Trung Quốc đã khai trừ Hà Vệ Đông, Phó Chủ tịch Quân ủy Trung ương, và Miêu Hoa, nguyên Chủ nhiệm Bộ Công tác Chính trị, đồng thời chuyển cả hai sang cơ quan kiểm sát quân sự. Ngày 28/8/2026, Ủy ban Thường vụ Quốc hội Trung Quốc chính thức miễn nhiệm Trương Hựu Hiệp, Phó Chủ tịch thứ nhất Quân ủy Trung ương, và Lưu Chấn Lập, một ủy viên khác của cơ quan này. Đến nay, ông Tập về cơ bản đã tháo dỡ bộ sậu cũ. Trong số bảy thành viên Quân ủy Trung ương mà ông lựa chọn năm 2022, chỉ còn Trương Thăng Minh tiếp tục hiện diện bên cạnh ông, nay giữ chức Phó Chủ tịch.
Một cuộc thanh trừng như vậy chắc chắn sẽ làm suy giảm năng lực chỉ huy của bất kỳ lực lượng quân sự nào, ít nhất trong ngắn hạn. Khi những người chịu trách nhiệm bổ nhiệm và chỉ huy các sĩ quan lần lượt bị loại bỏ, tác động sẽ lan xuống toàn bộ hệ thống. Bất kỳ sĩ quan nào từng được một cấp trên bị thanh trừng nâng đỡ cũng có thể rơi vào vòng nghi vấn, làm xói mòn lòng tin — yếu tố sống còn đối với những chiến dịch hiệp đồng quy mô lớn. Tiền lệ rõ nhất là cuộc Đại thanh trừng những năm 1937–1938, khi Stalin đàn áp hơn một nửa trong số 1.844 sĩ quan cấp tướng và xử tử ít nhất 780 người, trong đó có ba trong số năm chỉ huy cao cấp nhất của Liên Xô. Hậu quả nhanh chóng bộc lộ: trong Chiến tranh Mùa Đông nổ ra năm sau, cỗ máy quân sự Liên Xô, dù là bên xâm lược, vẫn phải chịu hàng trăm nghìn thương vong trước một quốc gia chỉ có khoảng bốn triệu dân.
Cuộc thanh trừng của ông Tập ít đẫm máu hơn, nhưng trong một nền văn hóa quân sự lâu nay dựa nhiều vào tính cục bộ và các mạng lưới phe phái, tổn thất mang tính hệ thống vẫn rất nghiêm trọng. Trong nhiều thập kỷ, con đường thăng tiến lên cấp Thượng tướng hay Đô đốc thường gắn với các mạng lưới bảo trợ; vì thế, việc loại bỏ hàng loạt lãnh đạo cấp cao tất yếu kéo theo một chuỗi nghi ngờ đối với các sĩ quan bên dưới. PLA và Lực lượng Cảnh sát Vũ trang có tổng cộng 27 vị trí cấp Thượng tướng hoặc Đô đốc. Hiện chỉ sáu vị trí có người giữ chính thức, trong khi khoảng 20 vị trí còn lại do sĩ quan cấp Trung tướng tạm thời đảm nhiệm. Hệ quả là một trạng thái bất an sâu sắc bao trùm đội ngũ sĩ quan. Một vị tướng vừa chứng kiến người bảo trợ, cấp trên cũ và đồng nghiệp liên tiếp biến mất trong các cuộc điều tra khó tránh khỏi việc tự hỏi liệu mình có phải là người tiếp theo hay không. Mọi sĩ quan cao cấp đương nhiệm đều trưởng thành từ chính nền văn hóa quân sự đó. Những hành vi từng được xem là bình thường nay bị soi xét hồi tố trên diện rộng, biến các nhiệm vụ thường nhật thành những gánh nặng tâm lý và chính trị. Bộ chỉ huy tối cao của Trung Quốc vì thế hiện mang dáng dấp của một cấu trúc tạm thời được dựng lên để lấp các khoảng trống.
Một lực lượng trong tình trạng đó khó có thể xử lý hiệu quả một cuộc khủng hoảng lớn từ bên ngoài. Bất kỳ tính toán sai lầm nào ở Eo biển Đài Loan hay Biển Đông cũng có thể đặt một chuỗi chỉ huy chưa được kiểm chứng trước phép thử nguy hiểm, kéo theo nguy cơ thất bại và làm lộ rõ những rối loạn nội bộ. Ngay từ tháng 1/2024, khi cuộc thanh trừng mới bắt đầu, các quan chức Mỹ đã đánh giá rằng ông Tập ít có khả năng cân nhắc một hành động quân sự lớn trong vài năm tới, theo Bloomberg. Báo cáo mới nhất của Lầu Năm Góc về quân đội Trung Quốc, công bố tháng 12/2025, cũng nhận định các cuộc thanh trừng có tác động ngắn hạn rõ rệt đến khả năng sẵn sàng chiến đấu và rằng Bắc Kinh sẵn sàng đẩy mạnh chiến dịch bất chấp những xáo trộn đối với lực lượng.
Cuối tháng 7/2026, ông Tập mô tả tình trạng của quân đội là vẫn phải “vừa đấu tranh, vừa chuẩn bị chiến đấu, vừa xây dựng lực lượng” — một mệnh lệnh vừa nhằm củng cố lòng trung thành chính trị, vừa duy trì khả năng tác chiến. Ưu tiên cấp bách của PLA hiện nay là xử lý những nguyên nhân đã dẫn tới cuộc thanh trừng. Đây là công việc có thể kéo dài nhiều năm, và chính vì thế một giai đoạn tương đối yên ổn từ bên ngoài có giá trị đặc biệt lớn đối với Bắc Kinh.
QUÂN ĐỘI TRONG THỜI KỲ ĐÌNH CHIẾN
Ông Tập từ lâu tin rằng hệ thống tập trung quyền lực của Trung Quốc có thể tạo ra đột phá trong hầu hết mọi lĩnh vực, từ việc xây dựng Thành phố mới Hùng An theo mô hình từ trên xuống cho tới các chiến dịch thúc đẩy công nghệ tiên tiến trong nước. Theo quan điểm của ông, việc thay thế những chỉ huy tham nhũng bằng những người thực sự trung thành và loại bỏ trang thiết bị kém chất lượng vẫn có thể giúp Trung Quốc xây dựng “một quân đội đẳng cấp thế giới” trong thời gian tương đối ngắn. Bắc Kinh hiện tuyên bố “ổn định chiến lược” sẽ định hướng quan hệ Trung – Mỹ trong ba năm tới và xa hơn nữa. Trong giai đoạn này, quá trình tái thiết PLA được triển khai theo hai trục chính.
Trục thứ nhất là nhân sự, với mục tiêu hàng đầu là lòng trung thành tuyệt đối. Tháng 4/2026, phát biểu tại lễ khai giảng một khóa huấn luyện sĩ quan cao cấp ở Đại học Quốc phòng, ông Tập kêu gọi tiếp tục chỉnh đốn chính trị sâu rộng. Ông nhấn mạnh rằng “mọi tư tưởng hay hành động xuất phát từ lợi ích cá nhân và tham nhũng đều hoàn toàn không phù hợp với bản chất và mục đích của Đảng”. Ở đây, “Đảng” đồng nghĩa với chính ông Tập. Mục tiêu là nâng cao lòng trung thành của các tướng lĩnh để quân đội bước ra khỏi quá trình tái thiết sẽ trở thành lực lượng của riêng ông. Sau khi khóa huấn luyện kết thúc, ông Tập bắt đầu lấp các vị trí trống và thăng hàm Thượng tướng cho hai sĩ quan, trong đó một người phụ trách kiểm tra kỷ luật, một dấu hiệu cho thấy kiểm soát nội bộ vẫn là ưu tiên trung tâm.
Trục thứ hai liên quan tới trang bị. Khả năng sẵn sàng chiến đấu về vật chất của PLA cũng bị bào mòn song song với vấn đề nhân sự. Đến nay, điều này đã trở thành vấn đề công khai. Nạn tham nhũng trong Lực lượng Tên lửa PLA đã khiến một số tên lửa bị nhồi nước thay vì nhiên liệu và nhiều nắp hầm phóng tên lửa không thể hoạt động. Ngày 24/8/2026, cơ quan mua sắm quân sự bắt đầu thu thập tin báo về những bất thường trong hoạt động mua sắm của Lực lượng Tên lửa. Thông báo yêu cầu cung cấp thông tin về vật tư và dịch vụ, các dự án xây dựng, nhu yếu phẩm, thuốc men và vật tư y tế, đồng thời thiết lập một đường dây nóng riêng. Việc một lực lượng quân sự phải kêu gọi công chúng cung cấp thông tin tố giác về những sai phạm trong mua sắm của lực lượng tên lửa chủ lực cho thấy các kênh giám sát nội bộ dường như không còn đủ độ tin cậy. Khoảng thời gian yên ổn hiện nay giúp PLA rà soát kho vũ khí, xác định các hệ thống có vấn đề và nâng cấp trang bị mà không phải đồng thời đối phó với những cuộc khủng hoảng bên ngoài.
PLA cũng cần che giấu điểm yếu của mình trong quá trình tái thiết. Quanh Đài Loan, hoạt động quân sự không biến mất nhưng chuyển dần sang các hình thức gây sức ép ít phô trương hơn. Trong ba năm liên tiếp, PLA đều tổ chức các cuộc diễn tập quy mô lớn quanh Đài Loan vào nửa đầu năm: tháng 4/2023, tháng 5/2024 và tháng 4/2025. Quy luật này bị phá vỡ vào năm 2026 khi không có cuộc diễn tập tương tự nào diễn ra. Trong khi đó, phía Đài Loan ghi nhận số lượng máy bay quân sự Trung Quốc giảm xuống dưới một nửa so với một năm trước. Tính tới tháng 8/2026, số lượt máy bay Trung Quốc đi vào Vùng nhận diện phòng không của Đài Loan mỗi tháng vẫn thấp hơn một nửa so với mức được ghi nhận trong tháng 8/2024 và tháng 8/2025. Xu hướng giảm này bắt đầu từ tháng 1, khi Bắc Kinh thông báo Trương Hựu Hiệp và Lưu Chấn Lập bị điều tra vì vi phạm nghiêm trọng kỷ luật và pháp luật. Sự giảm nhịp độ này có thể phản ánh cả nhu cầu tác chiến thực tế lẫn sự kiềm chế chính trị: một lực lượng có cấu trúc chỉ huy vừa bị xáo trộn khó có thể mạo hiểm tổ chức các cuộc diễn tập hiệp đồng phức tạp, nơi những vấn đề nội bộ có thể bị phơi bày. Dù nguyên nhân chính xác là gì, thỏa thuận đình chiến với Washington đã tạo ra một vỏ bọc thuận lợi, cho phép Bắc Kinh trình bày sự giảm nhịp độ bắt buộc như một cử chỉ thiện chí.
Một động thái tương tự cũng diễn ra ở Biển Đông, nơi những tuyên bố mạnh mẽ không phải lúc nào cũng đi kèm với hoạt động quân sự tương xứng. Cuối tháng 4/2026, trong khi Bộ Tư lệnh Chiến khu Nam bộ công bố các hoạt động “tuần tra sẵn sàng chiến đấu” gần bãi cạn Scarborough, quân đội Philippines cho biết hoạt động giám sát của họ không ghi nhận bất kỳ sự triển khai bất thường hay quy mô lớn nào. Hiện tại, cách tiếp cận của PLA khá rõ ràng: duy trì cảm nhận về sức ép liên tục trong khi tránh đặt một chuỗi chỉ huy chưa qua kiểm chứng vào những tình huống có thể phơi bày điểm yếu.
GIAI ĐOẠN CƠ HỘI CHIẾN LƯỢC
“Giai đoạn cơ hội chiến lược” của Bắc Kinh dường như đang thu hẹp. Các mục tiêu nhân dịp kỷ niệm 100 năm thành lập PLA vào năm 2027 là cột mốc đầu tiên trên con đường xây dựng “một quân đội đẳng cấp thế giới”, và được ông Tập coi là một nhiệm vụ chính trị quan trọng. Tuy nhiên, nền kinh tế Trung Quốc đang tăng trưởng chậm lại. Điều đó cũng tạo sức ép lên ngân sách quân sự, vốn chỉ tăng khoảng 7% trong năm nay, mức tăng thấp nhất kể từ năm 2021. Tốc độ tăng ngân sách chậm hơn sẽ kéo dài quá trình khắc phục những vấn đề hiện nay của PLA. Cộng thêm việc phải lần lượt lấp đầy hàng loạt vị trí cấp cao đang bỏ trống, quân đội Trung Quốc có khả năng sẽ khó hoàn thành đầy đủ các mục tiêu đề ra cho năm 2027.
Nhưng sẽ là một sai lầm nghiêm trọng nếu coi những khó khăn đó như một chiến thắng tự động trước Trung Quốc. Tăng trưởng chậm lại không đồng nghĩa với sự suy sụp của một cường quốc cộng sản. Trong một hệ thống kiểu Lenin, quân đội thường là một trong những lĩnh vực được ưu tiên bảo vệ nhất về ngân sách. Ngay cả khi áp lực tài khóa gia tăng, chi tiêu quốc phòng vẫn có thể tiếp tục tăng. Bài học Liên Xô đáng được lưu ý: dù cuộc thanh trừng của Stalin khiến Hồng quân bộc lộ những điểm yếu nghiêm trọng ở Phần Lan, những điểm yếu đó chỉ mang tính tạm thời. Trong một hệ thống ít bị ràng buộc bởi chi phí con người và vật chất, Moscow đã tái thiết lực lượng chỉ trong vài năm để rồi đóng vai trò quyết định trong việc đánh bại quân đội Đức Quốc xã. Xét việc cuộc thanh trừng của ông Tập không sâu rộng bằng thời Stalin và nền tảng sức mạnh quốc gia của Trung Quốc hiện nay lớn hơn nhiều so với Liên Xô trước Thế chiến II, có rất ít lý do để nghi ngờ khả năng PLA phục hồi và trở nên mạnh hơn trong vài năm tới.
Một lực lượng đang tái thiết khó có khả năng chủ động phát động chiến tranh, nhưng các mục tiêu mà ông Tập tái khẳng định ngày 1/7/2026 — “xây dựng một quân đội đẳng cấp thế giới” và “giải quyết vấn đề Đài Loan” — vẫn không thay đổi. Điều thay đổi chủ yếu là phương thức. Việc chuyển sang các hình thức gây sức ép ít phô trương hơn vừa phản ánh sự hạn chế về năng lực, vừa là một lựa chọn chiến thuật phù hợp với hoàn cảnh. Hiện nay, sức ép phần lớn tập trung trong “vùng xám”: tàu hải cảnh Trung Quốc hoạt động gần Kim Môn, cùng các sự cố liên quan tới cáp ngầm mà một số tàu treo cờ nước ngoài bị nghi ngờ có liên quan. Trung Quốc đã tạm dừng các cuộc diễn tập lớn, nhưng các hành động quanh Đài Loan vẫn duy trì sức ép mà Bắc Kinh muốn hòn đảo phải chịu đựng. Vòng siết quanh eo biển vẫn đang được duy trì, dù ngôn ngữ được cả Washington lẫn Bắc Kinh sử dụng lại là “ổn định”.
Điều này không có nghĩa ông Tập đã loại bỏ lựa chọn tiến hành một cuộc chiến tổng lực nhằm vào Đài Loan. Amanda Hsiao và Bonnie S. Glaser từng lập luận một cách thuyết phục rằng Trung Quốc đang theo đuổi một cuộc chơi dài hạn, kỳ vọng thời gian, thương mại và sự thay đổi trong dư luận Đài Loan cuối cùng có thể mang lại thống nhất mà không cần nổ súng. Trong ngắn hạn, chúng tôi đồng ý với Hsiao và Glaser, đặc biệt vì trong tình trạng hiện nay của PLA, một cuộc chiến trực diện giữa các lực lượng quân sự chính quy là điều Bắc Kinh khó có thể xử lý nhất. Nỗ lực tìm kiếm một khoảng lặng vì thế cũng phản ánh giới hạn hiện tại của quân đội.
Điểm khác biệt nằm ở những gì sẽ xảy ra sau quá trình tái thiết. Một khi ông Tập lấy lại niềm tin vào lực lượng vũ trang, ông sẽ ít có khả năng hài lòng với việc chỉ dựa vào cưỡng ép dưới ngưỡng chiến tranh. Khi những cảnh báo và sức ép thường nhật quanh eo biển ngày càng trở nên quen thuộc với công chúng Đài Loan, tác động tâm lý của chiến thuật vùng xám có thể suy giảm. Trong bối cảnh mốc 100 năm thành lập nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa vào năm 2049 ngày càng đến gần, gắn với mục tiêu “phục hưng vĩ đại dân tộc Trung Hoa” mà Đại hội XX của Đảng Cộng sản Trung Quốc liên hệ với việc giải quyết vấn đề Đài Loan, ông Tập cuối cùng sẽ sử dụng lực lượng quân sự mà mình đang tái thiết.
Viện Nghiên cứu Quan hệ Quốc tế Đương đại Trung Quốc (CICIR), một cơ quan nghiên cứu trực thuộc Bộ An ninh Quốc gia, viết hồi tháng 5 rằng cạnh tranh với Mỹ đã bước vào “một giai đoạn bế tắc chiến lược mới”. Trong một phân tích về báo cáo này, Zenel Garcia giải thích rằng thuật ngữ trên xuất phát từ lý luận chiến tranh kéo dài, trong đó “bên yếu hơn tận dụng khoảng tạm dừng để tích lũy lực lượng, làm tiêu hao đối thủ và thay đổi cán cân sức mạnh cốt lõi”. Báo cáo gọi hai nước là “những đối thủ ngang hàng” nhưng không nói rõ bên nào yếu hơn. Bằng việc yêu cầu ổn định chiến lược, Bắc Kinh trên thực tế đã để lộ rằng mình đang là bên yếu hơn vào lúc này. Hiện tại, cơ hội thuộc về Washington. Nhưng cửa sổ cơ hội này khá hẹp, vì quá trình tái thiết gần như chắc chắn sẽ thành công và sẽ không kéo dài quá lâu.
CÁI BẪY DÀNH CHO CHÍNH QUYỀN MỸ TIẾP THEO
Đối với Washington, giai đoạn hiện nay vừa là một cơ hội hiếm có, vừa là một phép thử cấp bách. Nếu bỏ lỡ, Mỹ có nguy cơ ngày càng bị ràng buộc bởi chính khuôn khổ mà Bắc Kinh đang thúc đẩy. Khi đó, một chính quyền Mỹ tương lai có thể vẫn có ý chí hành động nhưng lại phải đối mặt với chi phí lớn hơn để sử dụng những công cụ vốn hiện nay còn tương đối rẻ. Khuôn khổ “ổn định chiến lược” mà Bắc Kinh đề xuất kéo dài vượt quá nhiệm kỳ hiện tại của Mỹ và vì vậy có thể tạo ra những ràng buộc thực tế đối với người kế nhiệm.
Tầm nhìn ba năm tính từ 2026 sẽ kéo dài sang năm đầu tiên của tổng thống Mỹ tiếp theo. Mốc thời gian này xuất hiện trong thông cáo của phía Trung Quốc nhưng không có trong bản tóm tắt của Nhà Trắng. Điều đó có ý nghĩa đáng kể: nếu quá trình tái thiết PLA hoàn tất vào thời điểm ấy, động lực của Bắc Kinh trong việc duy trì quan hệ yên ổn sẽ giảm xuống. Ba năm kiềm chế hoặc thỏa hiệp của Mỹ có nguy cơ trở thành những tiền lệ mà chính quyền tiếp theo phải kế thừa và rất tốn kém để đảo ngược. Khuôn khổ này tạo ra sự ràng buộc thông qua ba cơ chế.
Thứ nhất là sự tích tụ — một phiên bản đảo ngược của chiến thuật “cắt lát salami”, trong đó từng bước nhỏ được thực hiện mà không đủ lớn để kích hoạt phản ứng mạnh. Trong ngôn ngữ quy hoạch của Bắc Kinh, một tầm nhìn ba năm nghe có vẻ bình thường. Nhưng qua ba năm, sự kiềm chế của Mỹ có thể dần trở thành tiền lệ. Mọi mức thuế Washington không áp dụng, mọi biện pháp kiểm soát xuất khẩu không được siết chặt và mọi gói vũ khí bị trì hoãn đều góp phần tạo ra một khuôn mẫu hành vi. Sau ba năm, Bắc Kinh có thể viện dẫn những tiền lệ đó và mô tả khuôn khổ hợp tác hiện nay như một thông lệ đã được thiết lập.
Thứ hai là tần suất lặp lại. Hội nghị thượng đỉnh tháng 5 không có tuyên bố chung và chỉ tạo ra tương đối ít nội dung cụ thể để lấp đầy khẩu hiệu mới, như Susan Shirk từng nhận xét. Chính vì nội hàm còn mơ hồ, Bắc Kinh liên tục lặp lại khái niệm này. Đại sứ Trung Quốc tại Washington quảng bá khuôn khổ với các lãnh đạo doanh nghiệp Mỹ vào tháng 6/2026; sau đó Bộ trưởng Ngoại giao Trung Quốc tiếp tục tuyên bố khuôn khổ sẽ định hướng quan hệ trong ba năm tới và xa hơn. Mỗi lần được nhắc lại, công thức này càng giống một sự sắp xếp mang tính lâu dài. Cả hai chính phủ đều sử dụng cụm từ “ổn định chiến lược”, nhưng chỉ Bắc Kinh chủ động xác định rõ điều gì được xem là tuân thủ hay phá vỡ ổn định.
Thứ ba là cơ chế quy trách nhiệm. Khuôn khổ nhấn mạnh nguyên tắc không can thiệp lẫn nhau. Theo đó, những biện pháp trong tương lai như tăng thuế, siết kiểm soát xuất khẩu hoặc bán vũ khí cho Đài Loan có thể bị Bắc Kinh mô tả như hành động của Washington phá vỡ ổn định. Khi một tiền lệ đã hình thành, bên muốn đảo ngược nó sẽ phải tự biện minh cho sự thay đổi. Một chính quyền Mỹ tương lai thực hiện những bước đi như vậy có thể bị đặt vào vị thế là bên chủ động gây bất ổn trong mọi cuộc đàm phán tiếp theo.
Kết quả là trạng thái yên ổn trong những năm đình chiến có thể trở thành đường cơ sở mới, và Bắc Kinh sẽ có lý do mô tả bất kỳ chính quyền Mỹ tương lai nào khôi phục những công cụ đã bị tạm gác là bên leo thang. Lập luận phản bác hiển nhiên là Washington có thể đơn giản bác bỏ một khuôn khổ không được ghi thành văn bản chính thức. Một chính quyền mới thậm chí có thể tranh cử với cam kết làm như vậy. Nhưng vấn đề không chỉ nằm ở thông lệ mà còn ở những hệ quả vật chất đã phát sinh. Một nhượng bộ về thuế sẽ trở thành tiền lệ cho yêu cầu tiếp theo. Một gói vũ khí bị trì hoãn khó khôi phục nhanh chóng vì dây chuyền sản xuất kéo dài nhiều năm. Việc nới lỏng kiểm soát xuất khẩu có thể được đảo ngược tương đối nhanh, nhưng những công nghệ đã được chuyển giao trong thời gian quy định còn lỏng lẻo thì không thể thu hồi. Chính quyền mới hoàn toàn có thể từ bỏ khẩu hiệu và phớt lờ phản đối của Bắc Kinh, nhưng các lựa chọn khi ấy đều trở nên đắt đỏ hơn. Nếu xu hướng này kéo dài ba năm, người kế nhiệm có thể phải đối mặt với một PLA đã được tái thiết trong khi những công cụ gây sức ép ít tốn kém nhất đã bị thu hẹp.
WASHINGTON VẪN CÒN CƠ HỘI
Khoảng lặng hiện tại chỉ có giá trị nếu Mỹ tận dụng được nó. Washington không nên giả định rằng sự ổn định hiện nay tự động dẫn tới một kết quả thuận lợi lâu dài, mà cần chuẩn bị cho giai đoạn cạnh tranh tiếp theo. Những biện pháp truyền thống vẫn cần thiết bất kể điều gì diễn ra bên trong PLA: duy trì hiện diện quân sự ở Tây Thái Bình Dương, tăng tốc sản xuất đạn dược, cải thiện phối hợp với đồng minh và củng cố khả năng phòng thủ của Đài Loan. Tuy nhiên, khung thời gian ba năm vẫn có giá trị vì nó cho thấy tương quan chi phí của sức ép. Nếu đình chiến quan trọng đối với Bắc Kinh hơn đối với Washington, thì Trung Quốc có nhiều thứ để mất hơn nếu khuôn khổ đổ vỡ. Trong vài năm tới, Bắc Kinh có thể phải chấp nhận những áp lực mà trong hoàn cảnh bình thường họ sẽ phản đối mạnh hơn, bởi trả đũa quá mức sẽ đe dọa khoảng yên ổn mà họ đang cần.
Bốn hướng hành động đặc biệt quan trọng trong ba năm tới. Thứ nhất, Washington nên nâng cái giá mà Bắc Kinh phải trả để đổi lấy việc nới lỏng kiểm soát xuất khẩu. Mỗi giấy phép Bắc Kinh yêu cầu cần gắn với một nhượng bộ cụ thể. Washington đã phê duyệt việc xuất khẩu chip H200 của Nvidia sang Trung Quốc vào tháng 1/2026 với điều kiện 25% doanh thu được nộp cho chính phủ Mỹ. Tới hội nghị thượng đỉnh tháng 5, sự chấp thuận còn lại phụ thuộc vào phía Bắc Kinh, và Trump sau đó nói rằng ông “nghĩ rằng một điều gì đó có thể xảy ra”. Bất kỳ giấy phép nào vượt xa dòng H200 đều nên trở thành cơ hội để Washington đòi hỏi một sự đánh đổi tương xứng.
Thứ hai, Washington nên giải tỏa gói vũ khí đang bị trì hoãn dành cho Đài Loan ngay trong thời gian đình chiến, khi Bắc Kinh ít có động cơ phản ứng mạnh nhất. Tháng 5, Quyền Bộ trưởng Hải quân Hùng Cao nói với một ủy ban Thượng viện rằng chính quyền đã trì hoãn gói viện trợ trị giá 14 tỷ USD cho Đài Loan nhằm dành đạn dược cho cuộc chiến với Iran. Lời khai này đồng thời làm rõ sự đánh đổi chiến lược: chiến tranh ở Iran đang tiêu hao lượng đạn dược hữu hạn và kéo một phần nguồn lực quân sự Mỹ khỏi Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương. Việc đảo ngược xu hướng đó sẽ ít tốn kém nhất khi thỏa thuận đình chiến hiện nay vẫn còn hiệu lực.
Thứ ba, Washington nên giành lại thế chủ động về diễn ngôn bằng cách sử dụng chính ngôn ngữ của Bắc Kinh. Báo cáo tháng 5/2026 của CICIR cho rằng “tôn trọng lẫn nhau” là “yêu cầu của việc đối mặt với thực tế bế tắc chiến lược” và nói thêm rằng việc cam kết này có trở thành hiện thực hay không “vẫn phụ thuộc vào hành động của phía Mỹ”. Washington nên đảo ngược tiêu chuẩn đó: mỗi hành động vùng xám của Trung Quốc cũng phải được công khai mô tả như một phép thử đối với ổn định chiến lược. Nếu được lặp lại đủ thường xuyên, cách diễn giải này có thể khiến những cuộc diễn tập mới của Trung Quốc không còn được xem là bình thường, đồng thời làm giảm khả năng Bắc Kinh gắn nhãn “leo thang” cho các thương vụ vũ khí hay biện pháp kiểm soát xuất khẩu của Mỹ trong tương lai.
Thứ tư, Washington nên thăm dò một cách thận trọng những giới hạn không thành văn trong quan hệ với Đài Loan. Những giới hạn này bao gồm các chuyến thăm cấp bộ trưởng tới Đài Bắc, việc lãnh đạo Đài Loan quá cảnh qua Mỹ và mức độ công khai của hoạt động huấn luyện quân sự Mỹ trên đảo. Trong hoàn cảnh bình thường, Washington thường tuân thủ những giới hạn như vậy để tránh gây ra khủng hoảng. Nhưng nếu Bắc Kinh đặc biệt cần tránh một cuộc khủng hoảng lớn trong ba năm tới, đây có thể là thời điểm để kiểm tra xem những ranh giới nào thực sự còn hiệu lực. Rủi ro là Bắc Kinh có thể đánh giá rằng phản ứng mạnh sẽ ít tốn kém hơn việc để một tiền lệ mới hình thành. Vì vậy, Washington nên bắt đầu bằng những bước đi đơn lẻ, rủi ro thấp và không nhất thiết phải lặp lại, chẳng hạn một chuyến thăm hay một lần quá cảnh. Bất kỳ phản ứng phô trương lực lượng nào từ Trung Quốc cũng có thể vừa làm lộ những điểm yếu trong chuỗi chỉ huy PLA, vừa buộc Bắc Kinh tự mình làm tổn hại khuôn khổ ổn định mà họ đang thúc đẩy. Mỗi giới hạn bị phá vỡ là khoảng trống mà Washington giành được và có thể giữ lại.
Ông Tập dự kiến đến Nhà Trắng ngày 24/9, trong khi quyết định của Trung Quốc tạm hoãn các biện pháp kiểm soát xuất khẩu đất hiếm sẽ hết hạn ngày 10/11/2026. Bắc Kinh nhiều khả năng sẽ đưa đất hiếm vào bàn đàm phán như một phần của cái giá để đổi lấy một giai đoạn yên ổn khác. Washington không có lý do gì để coi kiểu ổn định đó là một thành công tự thân. Trong thỏa thuận hiện nay, nghệ thuật đàm phán đang nghiêng về Bắc Kinh. Như Jonathan A. Czin từng cảnh báo, sự dàn xếp này có thể chỉ là một lời hứa hấp dẫn nhưng rỗng, một khoảng dừng mà Bắc Kinh dùng để tái tập hợp lực lượng với chi phí thấp. “Ổn định chiến lược” là thuật ngữ do Bắc Kinh thúc đẩy, và Washington hoàn toàn có thể tận dụng khoảng lặng đó mà không nhất thiết phải chấp nhận toàn bộ cách định nghĩa của phía Trung Quốc.
Christopher Nye là bút danh của một nghiên cứu viên không thường trú tại Quỹ Jamestown, chuyên nghiên cứu chính trị cấp cao của Đảng Cộng sản Trung Quốc và động lực thể chế trong quân đội Trung Quốc.
Charles Sun là nhà phân tích chính sách chuyên về Trung Quốc và là nghiên cứu viên Sinovation tại Trường Quản lý Yale. Nghiên cứu của ông dựa trên hồ sơ chính phủ, báo cáo doanh nghiệp và tài liệu mua sắm bằng tiếng Trung, cùng kinh nghiệm một thập kỷ làm việc trong lĩnh vực tài chính tại Bắc Kinh.