Nguồn: Katsuji Nakazawa, “How Zhu Rongji changed China’s political history,” Nikkei Asia, 20/06/2026
Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng
Vị cựu thủ tướng có tư tưởng cải cách đã từ chối lời đề nghị nắm quyền lãnh đạo vào đầu những năm 1990.
Trong lịch sử, thường không có chữ “nếu,” nhưng Đảng Cộng sản Trung Quốc hẳn đã có một lịch sử khác nếu nhà cải cách kinh tế Chu Dung Cơ chấp nhận đề nghị của cựu lãnh đạo tối cao Đặng Tiểu Bình để trở thành thủ tướng vào đầu thập niên 1990, thay thế cho nhân vật bảo thủ Lý Bằng.
Đặng là nhà lãnh đạo tối cao của Trung Quốc từ năm 1978 đến 1989, nhưng sau khi nghỉ hưu, vị kiến trúc sư trưởng của chính sách “cải cách và mở cửa” dần trở nên không hài lòng với hiệu quả công việc của Lý, người phụ trách chính sách kinh tế. Vậy nên Đặng đã vạch ra một kế hoạch bí mật để thay thế Lý, nhưng kế hoạch đó lại bất ngờ thất bại.
Chu Dung Cơ cuối cùng đã đảm nhiệm vị trí thủ tướng thứ năm của Trung Quốc, từ tháng 03/1998 – một năm sau khi Đặng Tiểu Bình qua đời – đến tháng 03/2003. Trong cùng thời gian đó, Lý Bằng là Chủ tịch Ban Thường vụ Đại hội Đại biểu Nhân dân Toàn quốc, tức Quốc hội Trung Quốc.
Trước khi đảm nhận chức thủ tướng, Chu từng là phó thủ tướng phụ trách chính sách kinh tế và được quốc tế biết đến như một “sa hoàng kinh tế” của Trung Quốc. Trên cương vị thủ tướng, ông tiếp tục đẩy mạnh các cải cách và trở thành động lực thúc đẩy đà tăng trưởng kinh tế nhanh chóng của đất nước.
Chu, sinh năm 1928, vừa qua đời vì bạo bệnh tại Bắc Kinh vào ngày 12/08, hưởng thọ 97 tuổi. Ông ra đi trong lúc diễn ra mật nghị thường niên Bắc Đới Hà của Đảng Cộng sản, nơi các nhà lãnh đạo đương nhiệm và các lão thành đã nghỉ hưu tiến hành các cuộc thảo luận không chính thức.
Nếu có bất kỳ thỏa thuận nào đạt được trong hội nghị bí mật này, nó sẽ ảnh hưởng đáng kể đến chính trị Trung Quốc trong tương lai, bao gồm cả kết quả của đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ 21 của đảng vào mùa thu năm 2027.
Tập Cận Bình, Tổng Bí thư Đảng Cộng sản kể từ tháng 11/2012 và Chủ tịch Trung Quốc kể từ tháng 03/2013, dự kiến sẽ tìm kiếm cơ hội tái đắc cử nhiệm kỳ thứ tư với tư cách là người đứng đầu đảng tại sự kiện diễn ra năm năm một lần này.
Hôm thứ Ba ngày 18/08, Tập và các nhà lãnh đạo Trung Quốc khác đã đến tiễn biệt Chu tại Nghĩa trang Cách mạng Bát Bảo Sơn trước khi thi hài của ông được đưa đi hỏa táng. Trung Quốc cũng tiến hành treo cờ rủ tại Quảng trường Thiên An Môn ở Bắc Kinh và nhiều nơi khác.
Một ngày trước đó, Tập đã có bài phát biểu trong một sự kiện quy mô lớn tại Đại lễ đường Nhân dân ở thủ đô Trung Quốc để kỷ niệm 100 năm ngày sinh của Giang Trạch Dân.
Giang chính là Tổng Bí thư Đảng Cộng sản và Chủ tịch Trung Quốc khi Chu làm Thủ tướng.
Toàn bộ bảy thành viên của Thường vụ Bộ Chính trị, cơ quan ra quyết định cao nhất của Đảng Cộng sản, đều đã tham dự sự kiện kỷ niệm hôm thứ Hai, ngày 17/08. Giang sinh năm 1926 và qua đời vào năm 2022 ở tuổi 96.
Trong số những người tham dự có cựu Phó Chủ tịch nước Vương Kỳ Sơn, một đồng minh thân cận của Tập và là cộng sự lâu năm của Chu. Trong khi nhiều nhân vật cộm cán trong đảng do Giang đích thân lựa chọn đã nghỉ hưu từ lâu, thì Vương vẫn duy trì được tầm ảnh hưởng.
Khi chính quyền của Tập nhậm chức vào năm 2012, Vương được chọn tham gia vào Thường vụ Bộ Chính trị. Cùng lúc đó, ông trở thành người đứng đầu Ủy ban Kiểm tra Kỷ luật Trung ương, một cơ quan chống tham nhũng.
Là một trong những đồng minh đáng tin cậy nhất của Tập, Vương đã tiên phong dẫn dắt chiến dịch chống tham nhũng trong nhiệm kỳ đầu tiên của Tập với tư cách là nhà lãnh đạo tối cao của Trung Quốc.
Quyết định bổ nhiệm Vương có chút bất thường vì chuyên môn của ông là về kinh tế và tài chính. Chu, người hậu thuẫn cho Vương, đã giúp đưa ông vào vị trí này vì lo ngại đụng độ có thể xảy ra giữa Lý Khắc Cường và một người có cá tính mạnh mẽ như Vương.
Tân thủ tướng Lý Khắc Cường mới là người được giao phụ trách các vấn đề kinh tế. Người đứng đầu Ủy ban Kiểm tra Kỷ luật Trung ương là một vị trí quan trọng nhưng không liên quan đến kinh tế.
Một diễn biến chính trị quan trọng liên quan đến Vương, người hiện nằm trong số các lão thành của đảng, đã diễn ra trước thềm mật nghị Bắc Đới Hà.
Vào tháng 6, có thông báo rằng Lý Hiểu Hồng, cựu quan chức cấp cao của cơ quan chống tham nhũng và là phụ tá thân cận của Vương, đã bị điều tra vì “tình nghi vi phạm kỷ luật và pháp luật nghiêm trọng” – đây vốn là cách nói giảm nói tránh phổ biến cho tội tham nhũng.
Vợ của Vương, Diêu Minh San, là một “hồng nhị đại” – thuật ngữ dùng để chỉ con cái của các nhà lãnh đạo đảng thời kỳ cách mạng. Bà là con gái của Diêu Y Lâm, cố Ủy viên Thường vụ Bộ Chính trị, người cũng từng giữ chức Phó Thủ tướng Trung Quốc.
Thông qua cuộc hôn nhân với Diêu, Vương đã xây dựng quan hệ bền chặt với các “thái tử đảng” – một nhóm nhỏ thuộc thế hệ hồng nhị đại, bao gồm con cái của các quan chức cấp cao của Đảng Cộng sản.
Bản thân Tập cũng là một hồng nhị đại, và ông với Vương là những người bạn cũ. Họ quen biết nhau khi trải nghiệm cuộc sống “hạ phóng” (thanh niên xung phong về nông thôn) gần Diên An, tỉnh Thiểm Tây, trong thời kỳ Cách mạng Văn hóa 1966-1976.
Vương giống như một người anh lớn đối với Tập. Ở độ tuổi thiếu niên, Tập đã thường xuyên đến thăm và ở lại ngôi nhà trong hang của Vương tại một ngôi làng gần đó.
Cuộc điều tra nhắm vào phụ tá của Vương càng phủ thêm bóng đen lên mối quan hệ giữa ông và nhà lãnh đạo tối cao.
Sau cuộc trấn áp đẫm máu nhắm vào những sinh viên biểu tình ủng hộ dân chủ tại Quảng trường Thiên An Môn vào ngày 04/06/1989, Chu, người hậu thuẫn cho Vương, đã bị cuốn vào cuộc đấu tranh quyền lực khốc liệt giữa phe bảo thủ và phe cải cách.
Trong những năm sau Thiên An Môn, phe bảo thủ đã củng cố tầm ảnh hưởng của mình trong chính giới Trung Quốc, trong khi nền kinh tế đất nước dần rơi vào đình trệ. Cảnh giác trước các thế lực bảo thủ đang hoạt động, Giang và Lý Bằng đã tỏ ra ngần ngại, không muốn bắt tay thực hiện các biện pháp cải cách và mở cửa táo bạo.
Điều này đã làm phật lòng Đặng, người lúc này đã nghỉ hưu, bởi ông sợ rằng nếu tình hình không thay đổi, Trung Quốc sẽ sụp đổ. Vì vậy, ông bắt đầu hành động ở hậu trường.
Theo một nguồn tin cũ từ Trung Quốc kể lại vào khoảng thời gian chính quyền Tập nhậm chức năm 2012, thì đầu những năm 1990, Đặng Tiểu Bình đã ra lệnh cho con trai trưởng của mình là Đặng Phác Phương bí mật điều tra giới chính trị và hành chính, tìm hiểu các mối quan hệ giữa người với người, cũng như những cách thức để đối phó với chúng.
Trong Cách mạng Văn hóa, con trai của Đặng đã ngã từ một tòa nhà trong lúc bị bức hại và bị liệt từ thắt lưng trở xuống. Ông đã phải gắn bó với chiếc xe lăn kể từ đó.
Nhờ vị thế con trai của Đặng Tiểu Bình, Đặng Phác Phương đã thiết lập được một mạng lưới quan hệ cá nhân rộng lớn trong giới chính trị và hành chính.
Theo nguồn tin trên, ông đã tiến hành cuộc điều tra và báo cáo những phát hiện của mình cho Đặng Tiểu Bình. Nội dung bản báo cáo khiến người ta phải sửng sốt.
Theo những gì được kể lại, Đặng Phác Phương kết luận rằng trừ phi có những thay đổi quyết liệt trong bộ máy lãnh đạo – bao gồm cả việc bãi nhiệm Thủ tướng Lý Bằng – nếu không thì cải cách sẽ không thể tiến triển và rất khó để vực dậy nền kinh tế.
Đặng Tiểu Bình đã nhìn nhận tình hình một cách nghiêm túc và bí mật bắt đầu chuẩn bị “thuốc đắng” do con trai mình kê đơn. Mục tiêu đầu tiên của ông là Lý Bằng, người đang đóng vai trò như một phanh hãm đối với các cải cách. Nếu chỉ bãi nhiệm Lý là không đủ, mục tiêu thứ hai của ông sẽ là Giang.
Trong nỗ lực tái khởi động cải cách, Đặng đã hoạt động ở hậu trường để thăm dò ý kiến của Chu về việc trở thành thủ tướng tiếp theo. Khi đó, Chu là một phó thủ tướng đầy triển vọng và rất am hiểu về các vấn đề kinh tế.
Chu đã rất ngạc nhiên và kiên quyết từ chối lời đề nghị trở thành thủ tướng. Vì thiếu tự tin và thiếu kinh nghiệm trong chính quyền trung ương, ông nghi ngờ khả năng bản thân có thể vượt qua sự phản kháng từ những người bảo thủ mạnh mẽ để tiến hành cải cách.
Đặng không dễ dàng bỏ cuộc, nhưng kế hoạch bí mật thay thế Lý của ông đã sớm đổ vỡ. Ở tuổi giữa 80, Đặng đã bị ngã trong lúc đang tắm, dẫn đến gãy xương và nhiều chấn thương khác. Tai nạn này đã vắt kiệt nguồn sinh lực mà ông cần để thúc đẩy một sự thay đổi nhân sự táo bạo như vậy.
Cuối cùng, theo nguồn tin, Đặng đành ưu tiên sự ổn định và kết quả là Lý Bằng thoát khỏi việc bị bãi nhiệm.
Chu tham gia Thường vụ Bộ Chính trị tại đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ 14 của đảng vào mùa thu năm 1992 và cuối cùng trở thành thủ tướng vào tháng 3 năm 1998.
Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ 14 đã chính thức thông qua chính sách áp dụng “kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa” làm hệ thống kinh tế.
Tại cuộc họp báo đầu tiên với tư cách là thủ tướng vào tháng 03/1998, Chu tuyên bố: “Cho dù phía trước là bãi mìn hay vực thẳm, tôi vẫn sẽ tiến bước không do dự và cống hiến bằng tất cả sức lực của mình cho đến hơi thở cuối cùng.”
Trong một sự kiện nổi tiếng khác, Chu đề cập đến cuộc trấn áp các quan chức tham nhũng, đùa rằng ông sẽ chuẩn bị 100 cỗ quan tài, 99 cỗ dành cho các quan chức tham nhũng và cỗ còn lại dành cho chính mình.
Nếu nhà cải cách Chu Dung Cơ sẵn sàng chấp nhận lời đề nghị trở thành thủ tướng của lãnh đạo tối cao Đặng Tiểu Bình vào đầu những năm 1990, Đảng Cộng sản Trung Quốc đã đi theo một con đường khác. Còn nếu cả Giang và Lý đều rời đi, bộ đôi Giang-Chu đã không thể thành hình.
Yếu tố then chốt đằng sau sự nghiệp chính trị của Chu chính là sức khỏe của Đặng, người đã phải chống chọi với căn bệnh Parkinson từ những năm 1980.
Tại Trung Quốc, sức khỏe của lãnh đạo tối cao được xem là một bí mật quốc gia, vì tình trạng sức khỏe kém của nhà lãnh đạo sẽ ảnh hưởng đến tình hình chính trị của đất nước.
Điều tương tự vẫn đúng cho đến ngày nay.
Đặng, Lý, Giang, và Chu từng là những nhân vật trong một cuộc đấu đá quyền lực gay gắt, dù câu chuyện này đến nay vẫn ít người biết đến. Câu chuyện của họ, như được thuật lại bởi nguồn tin cũ am hiểu chính trị Trung Quốc, mang lại nhiều điều đáng suy ngẫm về tương lai của nền chính trị này khi cách vận hành quyền lực bên trong Đảng Cộng sản về cơ bản vẫn không thay đổi.
Katsuji Nakazawa là nhà báo và biên tập viên cấp cao của Nikkei, hiện sinh sống tại Tokyo. Ông đã dành bảy năm làm phóng viên thường trú ở Trung Quốc và sau đó trở thành trưởng văn phòng Trung Quốc. Ông đã nhận Giải Nhà báo Quốc tế Vaughn-Ueda năm 2014.
