Nguồn: Tín Cường, Đường Tương Long, 两岸圆桌派｜从巴西到塞尔维亚：两场选举，多种焦虑，一个美国因素, Guancha, 28/10/2026.
Biên dịch: Lê Thị Thanh Loan
Tháng 10 năm 2026, các cuộc bầu cử Tổng thống Brazil và bầu cử Quốc hội Serbia liên tiếp ghi nhận những kết quả thu hút sự chú ý lớn từ dư luận. Tổng thống Brazil Lula da Silva đã lội ngược dòng thành công để tái cử dù bị dẫn trước ở vòng bầu cử đầu tiên; trong khi đó, phe chính trị do cựu Tổng thống Serbia Aleksandar Vučić lãnh đạo lại hứng chịu thất bại trong cuộc bầu cử Quốc hội. Cùng thời điểm, các cuộc biểu tình quy mô lớn bùng nổ tại Pháp và một số quốc gia châu Âu khác. Áp lực kinh tế cùng những mâu thuẫn xã hội tiếp tục tác động mạnh đến cục diện chính trị truyền thống ở châu Âu.
Vì sao Lula có thể lội ngược dòng, trong khi phe của Vučić lại thất bại? Yếu tố Mỹ đóng vai trò như thế nào trong những biến động chính trị tại hai quốc gia này? Trước những khó khăn kinh tế và sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân túy, liệu bản đồ chính trị châu Âu có bước vào một cuộc xáo trộn mới?
Trong số này, chương trình Bàn tròn hai bờ eo biển đã mời ông Tín Cường – Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Đài Loan thuộc Đại học Phúc Đán – và nhà báo Đài Loan kỳ cựu Đường Tương Long, để cùng phân tích những biến động gần đây trong tình hình chính trị Brazil, Serbia và châu Âu, đồng thời thảo luận về những mâu thuẫn nội tại, tác động từ bên ngoài đằng sau các kết quả bầu cử và ảnh hưởng tiềm tàng của chúng đối với cục diện chính trị quốc tế.
Tô Hằng: Trước hết, tôi muốn hỏi anh Tương Long về một tin tức mới nhất. Theo truyền thông Brazil, trong vòng bỏ phiếu thứ hai của cuộc bầu cử Tổng thống Brazil vừa kết thúc, đương kim Tổng thống Lula đã đánh bại Flávio Bolsonaro – con trai của cựu Tổng thống Jair Bolsonaro, qua đó tái đắc cử.
Cuộc bầu cử lần này vô cùng đáng chú ý. Trong vòng bỏ phiếu đầu tiên, Lula từng rơi vào thế bị dẫn trước, nhưng chỉ trong một thời gian ngắn sau đó đã đảo ngược tình thế. Theo anh, Lula đã dựa vào những yếu tố nào để làm được điều đó? Hiện tại, Flávio vẫn từ chối thừa nhận thất bại. Liệu điều này có khiến tình hình chính trị Brazil tiếp tục rơi vào bất ổn nghiêm trọng hơn hay không?
Ngoài ra, cuộc bầu cử tổng thống Brazil lần này cũng chịu ảnh hưởng từ yếu tố Mỹ. Đặc biệt, kể từ khi Trump trở lại nắm quyền, chúng ta nhận thấy các lực lượng cánh hữu tại Mỹ Latinh nhìn chung đang trỗi dậy. Trong bối cảnh đó, việc Lula vẫn có thể tái đắc cử mang ý nghĩa gì đối với tình hình chính trị Mỹ Latinh?
Đường Tương Long: Tôi cho rằng đây có thể là một trong những tin tức khiến những người quan tâm đến các vấn đề quốc tế bất ngờ nhất lúc này. Tuy nhiên, nếu theo dõi sát những gì Lula đã thể hiện sau khi vòng bỏ phiếu đầu tiên của cuộc bầu cử Brazil kết thúc, cũng khó có thể nói kết quả này là hoàn toàn nằm ngoài dự đoán.
Lula đã 80 tuổi, xuất thân từ tầng lớp công nhân thuộc tầng lớp dưới của xã hội, từng trải qua tai nạn lao động, từng dính vòng lao lý, và là một nhân vật chính trị mang màu sắc cánh trái rất đậm nét. Trong khi đó, các lực lượng Tin Lành và các thế lực bảo thủ xã hội tại Brazil lại vô cùng mạnh mẽ. Vì vậy, phe cánh trái muốn cầm quyền lâu dài tại Brazil là điều không hề dễ dàng.
Do đó, việc Lula từ thế bị dẫn trước ở vòng bỏ phiếu thứ nhất vươn lên lật ngược tình thế ở vòng thứ hai thực sự là một hiện tượng đáng chú ý. Khi vòng bỏ phiếu đầu tiên kết thúc, không ít người, trong đó có cả tôi, đều cho rằng tình thế của Lula là rất mong manh. Nguyên do là ngoài Lula – người đứng thứ hai, các ứng cử viên xếp thứ ba, thứ tư và thứ năm về cơ bản đều thuộc phe bảo thủ. Nếu dựa trên quy luật phân bổ phiếu bầu thông thường để suy đoán, những người ủng hộ các ứng cử viên này có thể chuyển sang bỏ phiếu cho Flávio Bolsonaro ở vòng thứ hai, giúp ông này tiếp tục nới rộng khoảng cách với Lula và cuối cùng giành được quá bán số phiếu.
Tuy nhiên, Lula không tập trung vào cái gọi là các thủ thuật vận động tranh cử, mà quay trở lại với những vấn đề căn bản, đưa ra các cam kết chính sách kiên quyết hơn hướng đến những cử tri nòng cốt như công nhân và người làm công ăn lương. Trong đó có những vấn đề liên quan trực tiếp đến đời sống dân sinh, chẳng hạn như chế độ nghỉ hai ngày mỗi tuần. Những cam kết và phản hồi này đã huy động trở lại bộ phận cử tri cánh tả vốn trước đó có tâm lý tiêu cực.
Trong vòng bỏ phiếu đầu tiên, khoảng cách giữa hai ứng cử viên chính chỉ là hơn một điểm phần trăm. Cùng lúc đó, tôi chú ý thấy có khoảng 30 triệu phiếu bầu không hợp lệ. Theo tôi, đây là một hiện tượng rất bất thường, phản ánh việc một bộ phận cử tri đã thất vọng với đường lối cánh tả nhưng lại không muốn ủng hộ cánh hữu. Lula đã dành rất nhiều công sức để tranh thủ nhóm cử tri này. Đến vòng bỏ phiếu thứ hai, số phiếu không hợp lệ giảm rõ rệt, trong khi số phiếu Lula giành được tăng thêm hơn 10 triệu.
Ngoài ra, ông cũng nỗ lực thông qua các chủ đề về giai cấp và dân sinh để vượt khỏi sự đối đầu cánh trái – cánh hữu truyền thống, cũng như cục diện chính trị – xã hội tại Brazil mà trong đó các lực lượng Tin Lành giữ vai trò tiêu biểu.
Xét trong bối cảnh rộng lớn hơn của Mỹ Latinh, theo quan sát của tôi, kể từ năm 2023, nhiều cuộc bầu cử tại khu vực này nhìn chung đã cho thấy xu hướng ngả sang cánh hữu. Không thể hoàn toàn quy xu hướng này cho Trump, bởi nó đã xuất hiện trước khi ông trở lại nắm quyền vào năm 2025. Tuy nhiên, sau khi lên nắm quyền, Trump thực sự đã can dự tích cực hơn vào các vấn đề chính trị và bầu cử tại Mỹ Latinh. Ông gây sức ép lên Brazil bằng các mức thuế quan cao, còn Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio cũng thể hiện lập trường hết sức cứng rắn trong các vấn đề liên quan đến Mỹ Latinh.
Theo tôi, sự can thiệp của Mỹ vào cuộc bầu cử Brazil lần này đặc biệt rõ nét. Một số cơ quan truyền thông Anh – Mỹ còn cáo buộc rằng hoạt động truyền bá thông tin trên các nền tảng như Meta cũng gây bất lợi cho Lula. Mặc dù vậy, Lula vẫn giành chiến thắng trong cuộc bầu cử. Theo diễn biến kiểm phiếu mà tôi theo dõi, tỷ lệ phiếu bầu của Lula có thời điểm đạt 51,76%. Khi quá trình kiểm phiếu tiến gần đến hoàn tất, khoảng cách giữa hai bên vẫn duy trì ở mức hơn ba điểm phần trăm, khiến kết quả gần như không còn khả năng đảo ngược.
Tuy nhiên, nếu xem xét đồng thời cuộc bầu cử tổng thống và các cuộc bầu cử Thượng viện, Hạ viện diễn ra cùng thời điểm, chúng ta sẽ nhận thấy một hiện tượng đáng chú ý khác: Phe cánh tả vẫn ở thế yếu tại cả hai viện Quốc hội, trong khi phe bảo thủ lại giành được một số thành quả. Vậy tại sao bầu cử Quốc hội lại cho thấy xu hướng ngả sang cánh hữu, trong khi Lula vẫn có thể lật ngược tình thế và giành chiến thắng trong cuộc bầu cử tổng thống? Theo tôi, nguyên nhân quan trọng nhất chính là sức hấp dẫn chính trị cá nhân của Lula. Việc ông có thể đảo ngược tình thế giữa hai vòng bỏ phiếu như vậy là điều không thường thấy trong nền chính trị dân chủ bầu cử.
Tô Hằng: Khi xem các bài diễn thuyết của Lula, chúng ta cũng có thể cảm nhận được sức truyền cảm của ông. Cách diễn đạt của ông mang đậm phong cách cá nhân, tạo cho người nghe cảm giác ông là người sống thật với bản thân và bộc lộ cảm xúc một cách chân thành.
Tiếp theo, tôi xin được hỏi Giáo sư Tín Cường. Những năm gần đây, nhiều quốc gia Mỹ Latinh đã xuất hiện xu hướng chính trị ngả sang cánh hữu. Chính quyền Trump lại một lần nữa chuyển trọng tâm chiến lược trở về Tây bán cầu, thậm chí bên ngoài còn dùng thuật ngữ “chủ nghĩa Monroe phiên bản Trump” (Donroe Doctrine) để mô tả định hướng chính sách này. Trong bối cảnh đó, việc Lula tái đắc cử liệu có thể thúc đẩy các lực lượng cánh tả ở Mỹ Latinh phục hồi, thậm chí làm thay đổi xu hướng chính trị hiện nay hay không?
Dưới góc độ chính trị quốc tế, Brazil luôn mong muốn duy trì quyền tự chủ chiến lược, không hoàn toàn ngả về phía Trung Quốc hay Mỹ. Tuy nhiên, khi cạnh tranh Trung – Mỹ ngày càng gay gắt, Brazil còn bao nhiêu dư địa để duy trì quyền tự chủ chiến lược? Trong thời gian tới, Lula sẽ xử lý quan hệ với Trung Quốc và Mỹ như thế nào, đồng thời thúc đẩy hợp tác kinh tế, thương mại đối ngoại của Brazil ra sao?
Tín Cường: Tôi cho rằng, ngoài những nguyên nhân mà anh Tương Long vừa đề cập, cảm giác khủng hoảng mà thất bại ở vòng bỏ phiếu thứ nhất kích hoạt cũng là một yếu tố hết sức quan trọng giúp Lula đảo ngược tình thế và giành chiến thắng.
Trước đó, một số phân tích cho rằng có thể một bộ phận cử tri nòng cốt của Lula nghĩ rằng ông đã nắm chắc phần thắng, vì thế không tích cực đi bỏ phiếu trong vòng đầu tiên. Tuy nhiên, tỷ lệ ủng hộ không nhất thiết chuyển hóa thành số phiếu thực tế. Đây là hiện tượng có thể xảy ra trong bầu cử ở nhiều quốc gia.
Kết quả vòng bỏ phiếu thứ nhất khiến phe cánh tả vô cùng lo lắng, nhưng đồng thời cũng khơi dậy ý chí chiến đấu của họ. Cùng lúc đó, Lula đã điều chỉnh chiến lược tranh cử. Những người ủng hộ vốn tưởng có thể kê cao gối ngủ, không phải lo lắng gì, đã bắt đầu tích cực đi bỏ phiếu trong vòng thứ hai. Tỷ lệ ủng hộ của hai ứng cử viên vốn đã rất sát sao. Trong tình hình như vậy, chỉ cần tỷ lệ cử tri đi bầu có sự thay đổi một hay hai điểm phần trăm là đủ để quyết định kết quả cuối cùng.
Về mức độ ảnh hưởng của chiến thắng của Lula đến cuộc cạnh tranh đường lối giữa phe cánh trái và cánh hữu tại Mỹ Latinh, tôi cho rằng không nên đặt kỳ vọng quá cao. Mỗi quốc gia đều có cấu trúc chính trị nội bộ và logic lựa chọn chính sách riêng. Chính trị Mỹ Latinh thường xuất hiện cái gọi là “hiệu ứng con lắc”: Sau một thời gian cánh tả cầm quyền, cử tri chuyển sang ủng hộ cánh hữu; nếu cánh hữu cầm quyền vài năm nhưng thể hiện không tốt, chiều hướng chính trị lại có thể quay trở về phía cánh tả.
Dĩ nhiên, Brazil là quốc gia lớn nhất ở Mỹ Latinh, nên đường hướng chính trị của nước này có ý nghĩa chỉ báo đối với toàn khu vực. Trong bối cảnh nhiều quốc gia Mỹ Latinh, chẳng hạn Argentina, chuyển dịch sang cánh hữu, việc Brazil duy trì được tính liên tục của chính quyền cánh tả ít nhất cũng sẽ tiếp thêm động lực cho các lực lượng cánh tả trong khu vực. Điều này cũng cho thấy những chủ trương chính sách và quan niệm chính trị của cánh tả vẫn có nền tảng xã hội rộng rãi tại Mỹ Latinh.
Tiếp theo, hãy nhìn vào bối cảnh cạnh tranh Trung – Mỹ. Trump một lần nữa nhấn mạnh Học thuyết Monroe, và một số người gọi định hướng này là “chủ nghĩa Monroe phiên bản Trump” (Donroe Doctrine). Trong bối cảnh Mỹ tiến hành thu hẹp chiến lược toàn cầu có chọn lọc, Tây bán cầu đang nhận được nhiều sự chú ý hơn. Từ lâu, Mỹ luôn coi Mỹ Latinh là phạm vi ảnh hưởng của mình và không muốn Trung Quốc, Nga hay các quốc gia ngoài khu vực khác mở rộng ảnh hưởng chính trị, kinh tế và xã hội tại đây. Hơn nữa, sau hơn một thế kỷ gây dựng ảnh hưởng, các thế lực chính trị, tư bản và truyền thông của Mỹ đã ăn sâu vào mọi tầng nấc trong xã hội các nước Mỹ Latinh. Ảnh hưởng này khó có thể thay đổi căn bản chỉ trong một thời gian ngắn.
Do đó, với tư cách là một nhà lãnh đạo cánh tả, Lula chắc chắn sẽ không áp dụng chính sách quá thân Mỹ như Bolsonaro, nhưng với tư cách là một nhà lãnh đạo lý trí, ông cũng sẽ không muốn đối đầu vô ích với Mỹ. Brazil hay các quốc gia Mỹ Latinh khác đều khó lòng gánh nổi cái giá của sự đối đầu đó. Hai người có thể khác nhau về mức độ gần gũi với Mỹ trong chính sách đối ngoại, nhưng những ràng buộc thực tế mà Brazil phải đối mặt vẫn tồn tại.
Theo nhận định của tôi, trong tương lai, Brazil có khả năng duy trì lập trường tương đối trung lập giữa Trung Quốc và Mỹ, ít nhất sẽ không hoàn toàn ngả về phía Mỹ. Trong các lĩnh vực như theo đuổi quyền tự chủ chiến lược, phát triển quan hệ kinh tế và thương mại Trung Quốc – Brazil, thúc đẩy hợp tác phương Nam toàn cầu (Global South), thương mại tự do và chủ nghĩa đa phương, hai nước vẫn có dư địa hợp tác đáng kể.
Tuy nhiên, Mỹ cũng sẽ không dễ dàng từ bỏ việc gây ảnh hưởng đến cục diện chính trị Brazil. Làm thế nào để ứng phó với sức ép và sự can thiệp từ bên ngoài sẽ tiếp tục là thách thức nghiêm trọng đối với Lula và các lực lượng cánh tả Brazil.
Tô Hằng: Nói cách khác, chiến thắng lần này của Lula không đồng nghĩa với việc xu hướng chuyển dịch chính trị sang cánh hữu trên toàn Mỹ Latinh đã kết thúc. Những diễn biến tiếp theo vẫn cần được theo dõi.
Tiếp theo, tôi muốn hỏi anh Tương Long về một kết quả bầu cử khác. Ban đầu, nhiều người cho rằng Lula có thể thất bại, còn phe của Vučić tại Serbia có khả năng giành chiến thắng. Nhưng kết quả thực tế lại hoàn toàn ngược lại. Cựu Tổng thống Serbia Vučić thừa nhận liên minh tranh cử “Aleksandar Vučić – Serbia đoàn kết”, do Đảng Tiến bộ Serbia (SNS) giữ vai trò chủ đạo, đã thất bại trong cuộc bầu cử Quốc hội.
Theo ông, tại sao phe Vučić lại thất bại? Nguyên nhân xuất phát từ các vấn đề chính trị và kinh tế trong nước của Serbia, hay do ảnh hưởng từ tình hình quốc tế? Kể từ khi xung đột Nga – Ukraine bùng nổ, Serbia luôn cố gắng duy trì lập trường không chọn bên. Liệu thất bại bầu cử lần này có làm thay đổi chính sách đối ngoại của Serbia, đặc biệt là hợp tác với Trung Quốc, quan hệ với Nga, cũng như cách nước này lựa chọn lập trường giữa Liên minh châu Âu (EU), Nga và Ukraine không?
Đường Tương Long: Trước khi bàn về Serbia, tôi muốn bổ sung thêm một nguyên nhân dẫn đến chiến thắng của Lula. Ngoài việc huy động được những cử tri cánh tả vốn không muốn đi bỏ phiếu, theo tôi, Lula còn vận dụng hiệu quả nhu cầu chính trị phản đối sự can thiệp của Mỹ.
Trong những năm qua, Lula luôn trăn trở về con đường phát triển của Brazil và rất coi trọng kinh nghiệm phát triển của Trung Quốc. Cùng là thành viên BRICS, Brazil trước đây vốn có nền tảng kinh tế không tệ, nhưng đến nay khoảng cách về trình độ phát triển giữa nước này và Trung Quốc đã bị nới rộng đáng kể. Điều này đã tạo động lực mạnh mẽ để phe cánh tả Brazil suy ngẫm về con đường phát triển của đất nước. Vì vậy, Lula luôn tích cực thúc đẩy mối quan hệ gần gũi hơn giữa Brazil và Trung Quốc trong các lĩnh vực như thương mại, chính trị và hợp tác phương Nam toàn cầu.
Trong chiến dịch tranh cử, ông còn biến mối quan hệ mật thiết giữa hai cha con Bolsonaro và Trump thành một chủ đề chính trị, kêu gọi người dân Brazil không ủng hộ một ứng cử viên quá phụ thuộc vào Mỹ. Theo tôi, luận điểm này đã phát huy tác dụng huy động cử tri. Xét từ góc độ đó, chiến thắng của Lula cũng phản ánh tâm lý phản đối Trump.
Tuy nhiên, trong thời gian tới, Lula vẫn phải đối mặt với tình thế thiếu sự ủng hộ cần thiết tại cả hai viện của Quốc hội. Còn từ góc độ của Mỹ, kết quả lần này cũng là một bước lùi đối với chính sách mà Trump theo đuổi tại Mỹ Latinh, đồng thời có thể ảnh hưởng đến bầu không khí chính trị trong các cuộc bầu cử tiếp theo ở Mỹ.
Trở lại với Serbia. Trên thực tế, Serbia đang ở trong một hoàn cảnh vô cùng khó khăn. Nam Tư trước đây từng là một thế lực quan trọng tại khu vực Balkan. Sau khi Chiến tranh Lạnh kết thúc, đất nước tan đàn xẻ nghé, Serbia mất cửa ngõ ra biển, còn vấn đề Kosovo khiến nước này phải chịu sức ép rất lớn từ bên ngoài.
Vučić là một chính trị gia có sức hấp dẫn cá nhân rất lớn. Trong bối cảnh địa chính trị mà Serbia đang phải đối mặt hiện nay, suốt nhiều năm qua, ông đã nỗ lực duy trì sự ổn định chính trị trong nước thông qua việc giữ gìn quan hệ với các nước láng giềng cũng như các cường quốc chủ chốt, đồng thời đạt được một số thành tựu nhất định trong phát triển kinh tế. Tuy nhiên, khi thời gian cầm quyền kéo dài, sự bất mãn của cử tri đối với nhà lãnh đạo và những nghi vấn về các vấn đề tham nhũng cũng sẽ dần tích tụ.
Tôi nghiêng về góc nhìn xem cuộc bầu cử lần này là một biến động chính trị được thực hiện thông qua lá phiếu. Trong bài phát biểu sau thất bại bầu cử, Vučić đã liên hệ kết quả này với sự can thiệp của phương Tây. Ở một mức độ nhất định, tôi đồng tình với nhận định của ông và cho rằng trong đó có yếu tố “cách mạng màu”. Tuy nhiên, mặt khác, cũng không thể bỏ qua sự mệt mỏi về chính trị do tình trạng cầm quyền kéo dài gây ra, cũng như sự bất mãn của giới trẻ đối với các vấn đề như tham nhũng.
Đặc biệt, vụ sập nhà ga đường sắt xảy ra trước đó đã khiến tâm lý bất mãn trong xã hội càng thêm gay gắt. Vučić đã cầm quyền nhiều năm, và cuối cùng, những bất mãn tích tụ trong xã hội vẫn phải do phe chính trị của ông gánh chịu.
Trước đây, Vučić từng tìm cách duy trì vị trí trung tâm của mình trong hệ thống chính trị thông qua việc chuyển đổi giữa chức vụ tổng thống và thủ tướng. Tuy nhiên, đối với cử tri, ông đã ở trung tâm quyền lực quá lâu. Cho dù Vučić có nỗ lực duy trì sự cân bằng giữa Mỹ, EU, Nga và Trung Quốc, đồng thời giữ vững quan hệ tốt đẹp với Trung Quốc, thì những thành tựu ngoại giao ấy chưa chắc đã bù đắp nổi áp lực chính trị trong nước.
Tuy nhiên, tôi cho rằng Vučić vẫn có khả năng trở lại chính trường trong tương lai. Bởi lẽ, ngay cả khi các lực lượng chính trị mới giành được chiến thắng trong bầu cử, họ cũng chưa chắc đã có đủ kinh nghiệm cầm quyền. Những vấn đề mà Serbia phải đối mặt là vô cùng phức tạp: Vấn đề Kosovo, quan hệ với các nước láng giềng, những yêu cầu chính sách từ EU, xung đột Nga – Ukraine và sự phụ thuộc vào nguồn năng lượng của Nga. Mỗi vấn đề trong số này đều liên quan đến lợi ích cốt lõi của quốc gia.
Trong quá khứ, việc Vučić liên tục nhượng bộ trong quan hệ đối ngoại và duy trì thế cân bằng đều xuất phát từ những nguyên nhân thực tế. Tôi hoài nghi việc liệu phe sinh viên mới nổi cùng các lực lượng chính trị được họ ủng hộ có thể gánh vác trách nhiệm tương tự hay không, đặc biệt là trong việc xử lý quan hệ với Trung Quốc và Nga.
Biến động chính trị có thể xảy ra rất nhanh, nhưng việc quản trị đất nước sau khi biến động diễn ra còn khó khăn hơn nhiều so với việc giành chiến thắng trong bầu cử. Tôi lo ngại rằng Serbia, trong môi trường địa chính trị phức tạp ở Balkan, có thể rơi vào tình trạng bất ổn nghiêm trọng tương tự những gì Ukraine đã trải qua. Không thể hoàn toàn loại trừ nguy cơ này.
Tô Hằng: Theo nhận định của anh Tương Long, cuộc bầu cử lần này ở Serbia, ở một mức độ nào đó, là một sự thay đổi chính trị được thực hiện thông qua lá phiếu, thậm chí còn mang màu sắc của một cuộc “cách mạng màu”. Bản thân Vučić cũng cho rằng, đằng sau thất bại bầu cử có sự can thiệp của Mỹ và châu Âu, còn những người chiến thắng chẳng qua chỉ đang làm việc cho các thế lực bên ngoài.
Ngoài Serbia, châu Âu trong thời gian tới vẫn còn nhiều quốc gia chuẩn bị bước vào các cuộc bầu cử. Cùng lúc đó, các cuộc biểu tình với nhiều mức độ khác nhau đã diễn ra trên khắp châu Âu trong thời gian gần đây. Theo thông tin được đưa ra, vào cuối tuần vừa qua, khoảng 410.000 người đã xuống đường tại Pháp. Đằng sau những cuộc biểu tình này là các vấn đề kéo dài như giá năng lượng tăng cao, lạm phát, áp lực tài khóa và tình trạng hệ thống phúc lợi xã hội khó có thể duy trì bền vững.
Đáng chú ý, các lực lượng chính trị khác nhau đều đang tìm cách tận dụng làn sóng bất mãn này để mở rộng cơ sở ủng hộ. Chính trị gia cánh hữu Pháp Marine Le Pen đã tuyên bố tham gia tranh cử tổng thống năm 2027; Ý, Tây Ban Nha và một số quốc gia khác cũng đang phải đối mặt với những áp lực bầu cử riêng.
Do đó, tôi muốn hỏi Giáo sư Tín Cường: Liệu làn sóng biểu tình xã hội này có thể tiếp tục làm lung lay nền tảng cầm quyền của các đảng phái chính trị truyền thống ở châu Âu, qua đó làm thay đổi cục diện chính trị hiện hữu hay không? Trong bối cảnh chủ nghĩa dân túy đang trỗi dậy, sự đối lập tả – hữu ngày càng gay gắt, cùng sự phát triển không ngừng của các lực lượng chống thiết chế (anti-establishment), bản đồ chính trị của châu Âu trong tương lai sẽ bị ảnh hưởng như thế nào?
Tín Cường: Nếu tình trạng bất ổn xã hội và các cuộc biểu tình ở Pháp cùng những quốc gia khác tiếp tục lan sang các nước châu Âu khác, điều đó chắc chắn sẽ tác động đến cục diện chính trị của các đảng phái truyền thống cũng như cơ cấu dư luận tại châu Âu. Tuy nhiên, tôi cho rằng những biến đổi này không xảy ra đột ngột, mà giống như một ngọn núi lửa đã tích tụ năng lượng trong thời gian dài rồi mới phun trào tập trung. Bề ngoài, đây là những vấn đề chính trị và xã hội, nhưng nguyên nhân căn bản nhất vẫn là kinh tế.
Nói một cách đơn giản nhất, ngày càng nhiều chính phủ châu Âu rơi vào tình trạng ngân sách eo hẹp, khó tiếp tục bảo đảm việc làm, thu nhập ổn định và chế độ phúc lợi cao cho người dân. Đồng thời, châu Âu còn phải chi những khoản tiền lớn để viện trợ Ukraine, chịu sức ép từ chính sách thuế quan của Mỹ, cũng như giải quyết những vấn đề tích tụ lâu nay trong các lĩnh vực như nhập cư và năng lượng. Nhiều sức ép chồng chất lên nhau khiến những vấn đề vốn có thể tạm thời che đậy nay đồng loạt bộc lộ.
Vì vậy, Pháp không phải trường hợp cá biệt. Trong những năm gần đây, một số lực lượng chính trị cánh hữu ở châu Âu đã trỗi dậy nhanh chóng. Mặc dù giới tinh hoa thuộc phe thiết chế (the establishment) vẫn còn duy trì sự đồng thuận trong việc ngăn chặn những lực lượng này lên nắm quyền, nhưng cùng với những thay đổi trong dư luận, “bức tường lửa” chính trị được thiết lập trước đây đã chịu những tác động rõ rệt.
Việc bức tường lửa này còn có thể duy trì được bao lâu sẽ phụ thuộc vào tình hình cụ thể của từng quốc gia. Tuy nhiên, nếu các chính trị gia châu Âu tiếp tục phớt lờ sự phẫn nộ của người dân trước mức sống suy giảm, cũng như nguyện vọng thay đổi hiện trạng về mặt chính trị ẩn sau sự phẫn nộ ấy, thì việc ngày càng nhiều quốc gia châu Âu chứng kiến sự luân phiên cầm quyền giữa các đảng phái, thậm chí để các lực lượng cánh hữu lên nắm quyền, là điều hoàn toàn có thể xảy ra.
Trong vài năm qua, tại Ý, Áo, Thụy Điển và một số quốc gia khác, những lực lượng chính trị tương tự đã mở rộng ảnh hưởng và tham gia vào hệ thống cầm quyền. Dĩ nhiên, tình hình thực tế ở mỗi nước khác nhau, vì vậy không nên đánh đồng chúng một cách đơn giản.
Hơn nữa, theo tôi, không phải mọi chủ trương chính sách bị gắn nhãn “cánh hữu” đều mang tính cực đoan đến vậy. Xét từ góc độ lợi ích quốc gia và tính khả thi của chính sách, một số quan điểm cũng có những cân nhắc thực tế riêng. Khi người dân bình thường nhận thấy túi tiền ngày càng vơi đi, mức sống suy giảm và môi trường bên ngoài ngày càng khó đoán định, họ sẽ càng nghi ngờ liệu các chính sách hiện hành có còn đủ sức duy trì phương thức sống mà họ từng có hay không.
Trong hoàn cảnh đó, một số người xuống đường biểu tình, trong khi những người khác chuyển sang ủng hộ các đảng phái đưa ra những phương án thay thế. Tuy nhiên, đưa ra phương án và thực sự cầm quyền là hai chuyện hoàn toàn khác nhau. Ngay cả khi một đảng giành được sự ủng hộ của cử tri, việc biến những khẩu hiệu chính trị thành chính sách của chính phủ, triển khai chúng một cách hiệu quả và đạt được kết quả như kỳ vọng vẫn là một nhiệm vụ vô cùng khó khăn.
Quản lý kinh tế – xã hội và xử lý các mối quan hệ đối ngoại đều đòi hỏi trí tuệ chính trị cùng năng lực hành chính đáng kể. Vì vậy, những đảng phái mới nổi đưa ra các khẩu hiệu cải cách cấp tiến chưa chắc đã giải quyết được những vấn đề thực tế sau khi lên nắm quyền. Nếu điều hành không hiệu quả, vài năm sau, phe thiết chế hoặc cánh tả cũng có thể giành lại sự ủng hộ. Điều này có nét tương đồng với “hiệu ứng con lắc” thường xuyên xuất hiện trong chính trị Mỹ Latinh.
Xét cho cùng, đối với các quốc gia châu Âu, điều quan trọng nhất vẫn là xác định rõ lợi ích thực sự của mình, cùng cách thức để bảo vệ và thúc đẩy những lợi ích đó bằng các chính sách hợp lý và hiệu quả. Đây mới là thách thức mà họ cần nghiêm túc đối mặt trong thời gian tới.
